Vòng ngọc trong các mốc đời người: đầy năm, mười tám tuổi, ngày cưới, mừng thọ

Người Việt hay gắn chiếc vòng ngọc với các mốc đời người vì nó bền, đeo được hàng chục năm và mang ý nghĩa tốt lành trong văn hoá Á Đông: từ chiếc vòng để dành lúc đầy năm, chiếc vòng đầu đời khi mười tám tuổi, chiếc vòng mẹ chồng trao con dâu, tới chiếc vòng con cháu đeo cho mẹ ngày mừng thọ. Mỗi mốc có cách làm riêng và có vài điều thực tế cần lưu ý.

Bài này không bàn chọn vòng làm quà thế nào, cũng không bàn hồi môn; những chuyện đó đã có bài riêng. Ở đây là bức tranh rộng hơn: chiếc vòng đi theo một đời người ra sao, mỗi gia đình đánh dấu từng mốc bằng chiếc vòng theo cách nào, và vì sao cùng một chiếc vòng có thể là kỷ vật của nhiều mốc khác nhau.

Vì sao chiếc vòng ngọc hợp với các mốc lớn

Lý do đầu tiên rất thực tế: vòng ngọc bền theo năm tháng. Vàng có thể đem đi đổi kiểu, quần áo cũ đi, đồ điện tử hỏng; còn một chiếc vòng ngọc nếu không va vỡ thì hầu như giữ nguyên dáng và màu qua nhiều chục năm. Một vật được tặng ở tuổi mười tám mà sáu mươi năm sau vẫn còn đeo được là thứ hiếm trong đời sống.

Lý do thứ hai thuộc về văn hoá. Trong truyền thống Nho giáo, ngọc được dùng để nói về phẩm chất con người; sách Lễ Ký có câu người quân tử ví đức của mình với ngọc. Ở Việt Nam, chữ "ngọc" xuất hiện trong tên người, trong lời khen, trong những cách nói về sự quý giá. Chiếc vòng ngọc vì thế mang sẵn một lớp nghĩa tốt đẹp, phù hợp với những dịp người ta muốn nói lời chúc.

Lý do thứ ba là vòng ngọc gắn với cơ thể. Nó nằm trên cổ tay người đeo mỗi ngày, không cất trong tủ như một bức tranh hay một bộ ấm. Chiếc vòng tặng ở một mốc đời người sẽ theo người ấy qua những mốc sau, và mỗi lần nhìn xuống cổ tay là một lần nhớ lại.

Cũng cần nói rõ: những ý nghĩa tốt lành gắn với ngọc là quan niệm văn hoá, không có bằng chứng rằng chiếc vòng mang lại may mắn hay sức khoẻ. Giá trị của nó ở chỗ người tặng gửi gắm điều gì và người nhận giữ gìn ra sao.

Đầy năm, thôi nôi: chiếc vòng để dành, chưa đeo

Vì sao không đeo ngay. Trẻ nhỏ không hợp đeo vòng ngọc cứng: tay bé lớn rất nhanh, vòng dễ va, dễ vỡ thành mảnh sắc, và vòng cứng có thể gây nguy hiểm nếu bé ngậm hay bị kẹt. Vì vậy, nhiều nhà tặng vòng ngọc trong ngày đầy năm như một món để dành, cất cho đến khi bé lớn.

Ông bà thường làm gì trong ngày ấy. Có nhà đặt chiếc vòng vào tay bé cầm một lúc rồi cất đi, chụp một tấm ảnh. Có nhà chỉ đặt hộp vòng lên mâm cạnh các món đồ khác của buổi thôi nôi. Đó là cách đánh dấu chứ không phải để bé dùng.

Ghi lại để trao lần thứ hai. Chiếc vòng tặng lúc đầy năm thường được trao lại lần nữa khi đứa trẻ đủ lớn để đeo. Nên ghi tên người tặng, ngày tặng, kèm tấm ảnh, để lần trao thứ hai người lớn có thể kể "chiếc vòng này ông ngoại gửi từ hôm con tròn một tuổi".

Đồ đeo hợp cho bé thì khác. Ngày đầy năm, nhiều gia đình chọn khánh bạc, lắc bạc nhẹ, hoặc không đeo gì. Chiếc vòng ngọc vẫn có chỗ trong buổi lễ, chỉ là ở vai trò món để dành.

Tuổi mười tám, ngày ra trường: chiếc vòng đầu đời

Với nhiều cô gái, chiếc vòng ngọc đầu tiên được đeo là ở tuổi mười tám hoặc ngày tốt nghiệp. Đó là lúc cổ tay đã gần như ổn định cỡ, người nhận đủ lớn để tự giữ món đồ quý, và cũng là lúc gia đình muốn đánh dấu một bước trưởng thành.

Chiếc vòng ở mốc này mang thông điệp khác với vòng mừng thọ hay vòng cưới. Nó là sự tin tưởng: bố mẹ giao một món đồ dễ vỡ, tin rằng con đủ cẩn thận để giữ. Nhiều bà mẹ kể lại rằng chính chiếc vòng đã làm con gái mình bỏ thói vung tay, ý tứ hơn khi đi qua chỗ hẹp.

Một điều thực tế: người trẻ mới đi học, đi làm, sinh hoạt nhiều, dễ va vòng hơn người lớn tuổi. Vì thế chiếc vòng ở mốc này thường được chọn dáng bền, bản không quá mảnh. Người tặng cũng nên nói trước với con rằng chuyện tháo vòng khi chơi thể thao hay làm việc nặng là bình thường, không phải phụ lời dặn.

Với người trẻ, chiếc vòng tuổi mười tám về sau có thể thành vật ghi dấu cả một chặng: những năm đại học, công việc đầu tiên, những chuyến đi xa. Nhiều người giữ chiếc vòng ấy cho tới khi chính họ trao lại cho con gái mình, ở đúng tuổi mười tám.

Ngày cưới: chiếc vòng từ hai phía gia đình

Trong đám cưới Việt, trang sức cho cô dâu thường đến từ hai phía. Phía nhà gái có của hồi môn, chuyện đã được nói nhiều ở nơi khác. Phía nhà trai, ở nhiều gia đình, mẹ chồng đeo cho con dâu một món trang sức trong lễ rước dâu hay buổi ra mắt họ hàng: có khi là đôi bông tai, có khi là chiếc vòng ngọc.

Chiếc vòng mẹ chồng trao mang một nghĩa riêng: lời đón nhận người mới vào nhà. Nhiều bà mẹ chồng chọn đúng chiếc vòng mình từng được mẹ chồng mình trao, để chiếc vòng đi theo dòng dâu trong nhà, từ đời này sang đời khác. Có nhà gọi đó là "vòng dâu" hay "vòng của nhà".

Điều nên lưu ý là chuyện cỡ tay. Đeo vòng cho cô dâu trước mặt họ hàng mà vòng không vào được là tình huống khó xử. Nhiều gia đình khéo léo hỏi cỡ tay qua người trung gian, hoặc đeo thử riêng trước ngày cưới. Nếu vòng không vừa, trao trong hộp cũng trọn nghĩa như đeo lên tay.

Cũng có những đôi vợ chồng trẻ tự chọn vòng cho nhau thay cho nhẫn, hoặc kèm với nhẫn. Đó là cách mới của một tục cũ, và với nhiều người, nó còn ý nghĩa hơn vì là lựa chọn của chính họ.

Những năm giữa đời: sinh con, đi xa, những lần đổi vòng

Giữa đời người có những mốc không ai làm lễ nhưng chiếc vòng vẫn ghi lại. Khi sinh con, nhiều phụ nữ tháo vòng vì tay phù cuối thai kỳ, rồi đeo lại sau sinh; lần đeo lại ấy có người coi như một mốc riêng. Khi đi làm xa, đi định cư, chiếc vòng của mẹ thường là món đồ người con mang theo trên tay, vì nó nhỏ, không chiếm chỗ, mà nhắc về nhà mỗi ngày.

Có người đổi vòng giữa đời: cổ tay to ra hay nhỏ đi, chiếc vòng tuổi trẻ không còn vừa. Khi ấy, chiếc vòng cũ thường được cất lại, đôi khi trao cho con. Chiếc vòng mới đánh dấu một giai đoạn khác. Như vậy một đời người có thể có hai ba chiếc vòng, mỗi chiếc gắn với một quãng.

Với những mốc buồn, như mất người thân, nhiều người đeo chiếc vòng của người đã khuất như một cách giữ người ấy ở gần. Chuyện đó có bài riêng trên trang; ở đây chỉ nhắc rằng chiếc vòng không chỉ đi theo những dịp vui.

Nếu bạn muốn ghi lại câu chuyện chiếc vòng của mình, những mốc giữa đời này thường là phần thú vị nhất, vì chúng không nằm trong ảnh cưới hay ảnh mừng thọ mà chỉ người đeo nhớ.

Nhà chưa có nếp vòng ngọc: bắt đầu từ thế hệ mình

Không phải gia đình nào cũng có chiếc vòng truyền qua các mốc. Nhiều nhà trải qua chiến tranh, di cư, khó khăn, đồ trang sức cũ đã bán đi hay thất lạc. Với những gia đình ấy, nếp trao vòng theo mốc đời người có thể bắt đầu ngay ở thế hệ hiện tại, không cần chờ một chiếc vòng "có tuổi".

Cách bắt đầu đơn giản nhất là chọn một mốc gần nhất sắp tới trong nhà, như con gái tròn mười tám hay con trai cưới vợ, và nói rõ với cả nhà rằng chiếc vòng này sẽ là chiếc vòng đi theo dòng họ từ nay. Ghi lại ngày, người trao, lý do. Ba mươi năm sau, đó đã là một kỷ vật có lịch sử.

Cũng không nhất thiết phải là vòng ngọc. Có nhà chọn vòng bạc, có nhà chọn một chiếc đồng hồ. Điều làm nên nếp không phải là chất liệu mà là việc trao đúng mốc, kể đúng chuyện, và giữ cho chuyện ấy được kể tiếp. Nếu gia đình bạn chọn vòng ngọc, nên chọn dáng bền, hợp đeo hằng ngày, vì một chiếc vòng chỉ nằm trong tủ thì khó thành nếp.

Điều nên tránh là biến nếp mới thành gánh nặng: chọn vòng vượt quá khả năng chi tiêu của nhà, hay so bì với họ hàng. Một chiếc vòng giản dị được trao đúng lúc có sức nặng hơn nhiều so với một chiếc vòng đắt tiền mà không ai nhớ vì sao có.

Mừng thọ và tóm lược các mốc

Ở mốc mừng thọ, chiếc vòng có thể đi theo hai chiều: con cháu đeo vòng mới cho mẹ, cho bà; hoặc chính người được mừng thọ chọn dịp đó trao chiếc vòng cũ lại cho con cháu. Bảng dưới gom các mốc đã nói, kèm điều cần chú ý ở mỗi mốc:

Ở mốc mừng thọ, nếu con cháu đeo vòng mới cho người lớn tuổi, nên nhớ khớp tay người già thường to và cứng, đeo qua khó hơn tuổi trẻ. Chiếc vòng hơi rộng một chút, hoặc vòng có bản lề mở được, thường hợp hơn. Còn nếu người được mừng thọ muốn trao vòng của mình, nên tháo trước ngày lễ cho nhẹ nhàng.

Câu hỏi thường gặp

Có nên tặng vòng ngọc cho bé ngày đầy năm không?

Có thể tặng như một món để dành, nhưng không nên đeo vòng ngọc cứng cho trẻ nhỏ vì nguy cơ va vỡ, mảnh sắc và kẹt tay. Nhiều gia đình cất vòng đến khi bé lớn mới trao lại, kèm câu chuyện về người tặng.

Mẹ chồng trao vòng cho con dâu vào lúc nào trong đám cưới?

Tuỳ nếp từng nhà. Có nhà trao trong lễ rước dâu trước mặt họ hàng, có nhà trao trong buổi ra mắt, có nhà trao riêng trong phòng. Điều cần chú ý là hỏi trước cỡ tay để tránh lúng túng khi đeo.

Tuổi mười tám đeo vòng ngọc có sớm không?

Không sớm nếu người đeo đã cẩn thận và hiểu cách giữ vòng. Cổ tay ở tuổi này đã gần ổn định. Điều nên làm là chọn dáng vòng bền và dặn rõ những lúc nên tháo, như khi chơi thể thao hay làm việc tay nặng.

Chiếc vòng tặng ở mốc trước có thể trao lại ở mốc sau không?

Có, và đó là cách làm nhiều nhà thích. Chiếc vòng tặng lúc đầy năm có thể được trao lần nữa ở tuổi mười tám; chiếc vòng mẹ chồng được trao năm xưa có thể tiếp tục trao cho con dâu mới. Mỗi lần trao lại, câu chuyện của chiếc vòng dày thêm.

Mừng thọ nên đeo vòng mới cho bà hay để bà trao vòng cũ?

Không có cách nào đúng hơn. Nên hỏi ý người được mừng thọ. Có cụ thích được con cháu đeo cho một chiếc vòng mới; có cụ lại muốn nhân dịp này trao chiếc vòng của mình cho con cháu. Làm theo ý cụ là trọn vẹn nhất.

Vòng ngọc có mang lại may mắn cho các mốc đời người không?

Đó là quan niệm văn hoá, không có bằng chứng. Chiếc vòng có giá trị vì người tặng gửi gắm điều gì và người nhận giữ gìn thế nào. Những lời chúc đi kèm chiếc vòng là phần đẹp của phong tục, không phải lời hứa.