Chiếc vòng ngọc của người đã khuất có ba hướng chính: để theo người mất, giữ lại làm kỷ vật, hoặc để một người thân đeo tiếp. Không có hướng nào đúng cho mọi nhà; điều quan trọng là tôn trọng ý nguyện của người mất nếu họ từng nói, theo phong tục của gia đình và tín ngưỡng của họ, và để mọi người trong nhà cùng biết quyết định.
Đây là chuyện tế nhị, xảy ra đúng lúc gia đình đang đau buồn và bận rộn. Bài này đi qua từng việc theo thứ tự thường gặp: chiếc vòng còn trên tay người mất thì xử lý ra sao, những gì cần cân nhắc khi để vòng theo, khi giữ lại, khi đeo tiếp, và cách tránh những va chạm không đáng có giữa người thân với nhau.
Khi chiếc vòng còn trên tay người vừa mất
Câu hỏi đầu tiên thường đến rất sớm, khi gia đình bắt đầu lo hậu sự: chiếc vòng có tháo ra không. Nếu người mất từng dặn muốn đeo vòng theo mình, chuyện tháo hay không đã có câu trả lời. Nếu không có lời dặn, người lớn trong nhà nên bàn nhanh với nhau trước khi khâm liệm hoặc trước khi chuyển đi hoả táng, vì sau đó sẽ khó thay đổi.
Về cách tháo, điều nên nhớ là không cố kéo. Tay người lớn tuổi lúc cuối đời có thể đã phù, khớp có thể cứng, và việc tháo vòng không được làm cho thân thể người mất tổn thương. Nếu người mất ở bệnh viện, nhân viên y tế thường đã quen với việc tháo đồ trang sức và có thể hướng dẫn hoặc giúp. Nếu ở nhà, nên hỏi người của cơ sở dịch vụ tang lễ mà gia đình nhờ.
Có trường hợp vòng không tháo ra được mà không làm tổn thương tay. Khi ấy, gia đình phải chọn giữa việc để vòng theo người mất và việc nhờ người có chuyên môn cắt vòng. Đây là quyết định của gia đình; không nên vì tiếc chiếc vòng mà làm điều khiến người thân khác day dứt.
Một việc nhỏ nhưng hay bị quên: ghi lại ai đã tháo vòng, ai đang giữ. Trong những ngày tang lễ đông người, đồ trang sức của người mất dễ bị đặt tạm đâu đó rồi không ai nhớ. Một người được giao giữ, nói rõ trước mọi người, là đủ.
Để chiếc vòng theo người mất: những điều gia đình thường cân nhắc
Ý nguyện của người mất. Đây là điều được đặt trước tiên. Có cụ dặn rõ "vòng này bà mang theo", có cụ dặn "để lại cho cháu". Khi đã có lời dặn, con cháu thường làm theo, kể cả khi một vài người tiếc.
Phong tục và tín ngưỡng của gia đình. Mỗi vùng, mỗi tôn giáo có cách nhìn riêng về chuyện để đồ theo người mất. Nhà có người lớn am hiểu nếp họ thì hỏi người đó. Gia đình theo một tôn giáo cụ thể có thể hỏi ý nhà chùa, nhà thờ hay người hướng dẫn nghi lễ của mình.
Hình thức mai táng. Với hoả táng, nơi hoả táng thường có quy định về đồ được phép đi kèm thi hài; gia đình nên hỏi trước, vì một số vật liệu có thể bị yêu cầu tháo ra. Ngọc gặp nhiệt độ rất cao sẽ nứt vỡ, phần kim loại bịt vòng có thể chảy. Với địa táng, chuyện để vòng theo thường đơn giản hơn về thủ tục.
Chuyện cải táng ở những nơi còn giữ tục này. Ở một số vùng, sau vài năm gia đình làm lễ cải táng. Chiếc vòng đã để theo có thể được thấy lại lúc đó, và gia đình lại đứng trước câu hỏi giữ hay để. Biết trước điều này giúp quyết định ban đầu bớt nặng nề.
Cảm xúc của những người ở lại. Có người thấy an lòng khi mẹ được đeo chiếc vòng quen thuộc đi xa. Có người lại muốn giữ chiếc vòng để còn chạm vào. Cả hai cảm xúc đều chính đáng, và nên được nói ra trước khi quyết định.
Giữ lại làm kỷ vật: chiếc vòng không còn ai đeo
Nhiều gia đình chọn giữ chiếc vòng làm kỷ vật mà không ai đeo. Chiếc vòng được đặt trong một chiếc hộp nhỏ, có khi để gần bàn thờ, có khi cất cùng ảnh và giấy tờ của người mất. Đây là lựa chọn nhẹ nhàng nhất khi trong nhà chưa ai sẵn lòng đeo, hoặc khi cỡ vòng không vừa tay ai.
Nếu để chiếc vòng gần bàn thờ, nên đặt ở chỗ không bị va khi lau dọn, không gần nến, không nằm trên mặt đá lạnh mà không có lót. Chiếc vòng đặt trong hộp có lót vải, đóng nắp, sẽ an toàn hơn để trần. Có nhà đặt ảnh người mất đang đeo chiếc vòng ấy bên cạnh hộp, để con cháu sau này biết.
Giữ làm kỷ vật cũng không có nghĩa là cất mãi. Nhiều nhà lấy chiếc vòng ra vào ngày giỗ, cho con cháu cầm xem, kể lại chuyện người đã đeo nó. Có người đeo chiếc vòng của mẹ đúng ngày giỗ mẹ rồi lại cất đi. Những cách như vậy giữ cho chiếc vòng vẫn ở trong đời sống gia đình.
Nếu chiếc vòng đã nứt từ khi người mất còn đeo, đừng vội đem đi sửa. Có khi vết nứt ấy chính là một phần câu chuyện, và chỉ cần giữ cho nó không nứt thêm.
Đeo tiếp vòng của người đã mất: quan niệm và cảm xúc
Ở một số nơi có quan niệm kiêng đeo đồ của người đã mất, cho rằng đồ ấy còn "vương" người cũ. Ở nhiều nơi khác thì ngược lại: con gái đeo vòng của mẹ là chuyện tự nhiên, thậm chí được khuyến khích như cách giữ mẹ bên mình. Đó là quan niệm, không có bằng chứng theo hướng nào. Chiếc vòng là khoáng vật, nó không mang theo điều gì ngoài những gì con người gửi gắm vào.
Điều đáng cân nhắc hơn là cảm xúc của người đeo. Có người đeo chiếc vòng của mẹ và thấy được an ủi, mỗi lần nhìn xuống tay là thấy mẹ còn đó. Có người đeo vài hôm thì thấy nặng lòng, mỗi lần chạm vào là khóc. Không có gì sai trong cả hai cách. Nếu thấy nặng lòng, cứ cất đi một thời gian; chiếc vòng không chạy đi đâu.
Cũng nên tính đến cảm xúc của những người thân khác. Ví dụ giả định: em gái đeo vòng của mẹ đi đám giỗ, chị gái nhìn thấy mà chạnh lòng vì mình cũng muốn giữ. Một buổi nói chuyện trước, để ai cũng biết vì sao người em giữ chiếc vòng, sẽ tránh được những phút khó chịu như vậy.
Về thực tế, trước khi đeo tiếp, nên xem chiếc vòng có vết nứt nào mới không, vì trong lúc tháo vòng có thể đã va chạm. Nếu cỡ vòng không vừa tay mình, cần hỏi thợ có kinh nghiệm thay vì cố đeo.
Khi nhiều người cùng muốn giữ chiếc vòng
Nói chuyện sau tang lễ, không phải trong tang lễ. Những ngày tang lễ ai cũng mệt và dễ tổn thương. Việc phân chia kỷ vật, kể cả một chiếc vòng, nên để sau, khi mọi người đã bình tĩnh. Trong lúc chờ, một người được giao giữ chung.
Bắt đầu từ lời dặn. Nếu người mất từng nói chiếc vòng để cho ai, kể cả nói miệng, những người nghe nên kể lại cho cả nhà. Lời dặn không phải lúc nào cũng có giá trị pháp lý, nhưng trong gia đình nó thường được tôn trọng.
Khi không có lời dặn. Một số nhà dựa vào nếp: vòng của mẹ cho con gái lớn, vòng của bà cho cháu gái đầu. Một số nhà để người gần gũi nhất với người mất trong những năm cuối giữ. Điều quan trọng là cả nhà đồng ý về cách chọn trước khi chọn người.
Giữ chung, thay phiên. Có anh chị em thoả thuận giữ chiếc vòng luân phiên, hoặc để ở nhà người con giữ bàn thờ, ai cũng có thể đến xem. Cách này không phổ biến nhưng hợp với nhà có nhiều người cùng quý chiếc vòng.
Với tài sản có giá trị lớn. Nếu chiếc vòng là phần trong tài sản thừa kế có tranh chấp, nên hỏi người có chuyên môn pháp lý, thay vì để chuyện tình cảm và chuyện tài sản trộn vào nhau.
Kể với trẻ nhỏ trong nhà về chiếc vòng của người đã khuất
Trẻ con trong nhà thường tò mò về chiếc vòng của bà, của cụ, nhất là khi thấy người lớn cất nó cẩn thận hay lấy ra vào ngày giỗ. Đó là dịp tốt để kể cho trẻ nghe về người đã khuất bằng một vật cụ thể, dễ hiểu hơn nhiều so với một tấm ảnh trên bàn thờ.
Khi kể, nên dùng những chi tiết trẻ hình dung được: bà đeo chiếc vòng này khi đi chợ, khi bế con, khi nấu cơm Tết; vết mẻ nhỏ là lần bà va vào thành chum nước. Tránh những câu khiến trẻ sợ, như vòng "còn hồn người cũ" hay "đụng vào là bà buồn". Với trẻ, chiếc vòng nên là cầu nối ấm áp chứ không phải vật cấm kỵ.
Cho trẻ cầm chiếc vòng thì nên cho cầm khi ngồi, hai tay, bên dưới có khăn mềm, có người lớn ngồi cạnh. Không cho trẻ đeo thử hay mang đi chơi, vì vòng dễ rơi và mảnh vỡ ngọc rất sắc. Giải thích rõ lý do cho trẻ hiểu đó là cách giữ đồ quý, không phải vì người lớn khó tính.
Nhiều người lớn kể lại rằng chính những lần được cầm chiếc vòng của cụ hồi bé đã làm họ muốn giữ chiếc vòng ấy khi trưởng thành. Một câu chuyện kể đúng lúc có khi là cách tốt nhất để chiếc vòng tiếp tục ở trong nhà.
Những cách tưởng nhớ qua chiếc vòng
Chiếc vòng của người đã khuất có thể thành điểm tựa cho những cách tưởng nhớ nhỏ mà bền. Một cách đơn giản là chụp ảnh chiếc vòng cùng ảnh người mất đang đeo nó, in ra, đặt trong album gia đình. Con cháu đời sau, những người không kịp biết người ấy, sẽ thấy một sợi dây cụ thể nối mình với họ.
Một cách khác là ghi lại câu chuyện chiếc vòng: người mất có nó từ năm nào, ai tặng, đã đeo qua những biến cố gì. Những người còn nhớ, như anh chị em ruột của người mất hay bạn bè cùng thời, nên được hỏi sớm, vì ký ức của họ cũng không còn mãi.
Có gia đình chọn đeo chiếc vòng vào những ngày đặc biệt: ngày giỗ, ngày cưới của một người cháu, ngày một đứa trẻ mới ra đời trong nhà. Mỗi lần như vậy, người đeo kể lại cho người trẻ hơn vì sao chiếc vòng có mặt hôm ấy.
Cuối cùng, đến một lúc nào đó, người đang giữ chiếc vòng sẽ lại trao nó cho người sau. Khi ấy, câu chuyện của người đã khuất được kể thêm một lần, bởi một giọng khác. Chiếc vòng vì thế không chỉ là kỷ vật của một người mà là sợi chỉ nối nhiều đời.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đeo vòng ngọc của người thân đã mất không?
Tuỳ cảm xúc của bạn và nếp của gia đình. Một số nơi có quan niệm kiêng, nhiều nơi lại coi là cách giữ người thân bên mình; đó là quan niệm, không có bằng chứng. Nếu đeo thấy an lòng thì đeo, thấy nặng lòng thì cất một thời gian.
Tháo vòng ngọc trên tay người vừa mất thế nào cho đúng?
Không cố kéo. Nếu ở bệnh viện, hỏi nhân viên y tế; nếu ở nhà, hỏi người của cơ sở dịch vụ tang lễ. Họ thường quen việc này. Nếu không tháo được mà không làm tổn thương, gia đình cân nhắc để vòng theo hoặc nhờ người có chuyên môn xử lý.
Hoả táng có được để vòng ngọc theo không?
Mỗi nơi hoả táng có quy định riêng về đồ đi kèm thi hài, gia đình nên hỏi trước. Ngọc gặp nhiệt độ rất cao sẽ nứt vỡ và phần kim loại có thể chảy, nên nhiều gia đình chọn giữ lại vòng làm kỷ vật khi hoả táng.
Đặt vòng ngọc của người mất lên bàn thờ có được không?
Nhiều nhà đặt kỷ vật gần bàn thờ, nhưng chỗ đặt cụ thể nên theo nếp của gia đình và hỏi người lớn trong họ. Về giữ vòng, nên để trong hộp có lót, xa nến và tránh chỗ dễ va khi lau dọn.
Anh chị em đều muốn giữ chiếc vòng của mẹ thì làm sao?
Nên bàn sau tang lễ, bắt đầu từ lời dặn của mẹ nếu có. Không có lời dặn thì thống nhất cách chọn trước khi chọn người. Có nhà giữ chung ở nhà người giữ bàn thờ. Nếu là tài sản có tranh chấp, nên hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Chiếc vòng của người mất bị nứt có nên đem sửa không?
Không cần vội. Vết nứt có thể là một phần câu chuyện của người đã đeo. Nếu muốn đeo tiếp hằng ngày thì nên hỏi thợ có kinh nghiệm về cách gia cố; nếu chỉ giữ làm kỷ vật, cất trong hộp có lót là đủ.