Trong truyện và phim, chiếc vòng ngọc thường giữ một trong vài vai trò quen thuộc: vật để nhận ra người thân thất lạc, vật đính ước giữa hai người, vật truyền qua các đời để nối các nhân vật, hoặc vật vỡ để báo một sự chia lìa. Người kể chuyện chọn nó vì chiếc vòng nhỏ, bền, gắn với cơ thể, và hầu như mỗi chiếc là duy nhất.
Bài này không điểm danh tác phẩm, cũng không bàn một bộ phim cụ thể. Bài đi theo cách của người đọc tinh ý và người viết: chiếc vòng làm được gì trong một câu chuyện, vì sao nó hiệu quả, và người viết hôm nay nên dùng nó thế nào để khỏi rơi vào lối mòn. Những chi tiết về ngọc hay bị viết sai cũng được gom ở cuối.
Vì sao người kể chuyện chọn chiếc vòng
Một chi tiết vật trong truyện cần mấy phẩm chất: đủ nhỏ để nhân vật mang theo, đủ bền để tồn tại qua nhiều năm của cốt truyện, đủ riêng để nhận ra được, và đủ gần gũi để người đọc tin. Chiếc vòng ngọc có đủ cả. Nó nằm trên cổ tay, không rời người; nó bền với thời gian nếu không va vỡ; vân và màu của mỗi chiếc gần như không lặp lại; và nó quen thuộc với người đọc Á Đông.
So với chiếc nhẫn, chiếc vòng lớn hơn, dễ thấy trên màn ảnh hơn. So với một mặt dây giấu trong áo, chiếc vòng lộ ra mỗi khi nhân vật đưa tay. Điều này làm nó đặc biệt hữu ích với điện ảnh: chỉ một cảnh quay cổ tay là người xem nhận ra nhân vật, hoặc nhận ra mối liên hệ giữa hai nhân vật đeo vòng giống nhau.
Chiếc vòng ngọc còn mang sẵn những tầng nghĩa văn hoá: sự quý giá, sự thuần khiết, sự gắn bó lâu dài. Người viết không cần giải thích; người đọc tự hiểu. Đây vừa là lợi thế vừa là cái bẫy, vì nghĩa có sẵn dễ khiến người viết dùng chiếc vòng một cách lười biếng.
Trong truyện cổ tích Việt, vai trò vật nhận thân thường thuộc về những món đồ khác. Chiếc hài trong truyện Tấm Cám là ví dụ ai cũng biết. Chiếc vòng ngọc làm vật nhận thân xuất hiện nhiều hơn trong truyện và phim hiện đại, nhất là các câu chuyện gia đình, chiến tranh, chia ly.
Năm vai trò quen thuộc của chiếc vòng trong câu chuyện
Vật nhận thân. Hai người thất lạc nhau, nhiều năm sau nhận ra nhau qua chiếc vòng. Vai trò này dựa vào tính duy nhất của chiếc vòng: một vệt màu, một vết mẻ chỉ người trong nhà biết. Chi tiết càng riêng, cảnh nhận nhau càng thuyết phục.
Vật đính ước. Một người trao vòng cho người kia như lời hứa. Chiếc vòng sau đó đi theo câu chuyện, được giữ, bị trả lại, bị mất, mỗi trạng thái kể một bước của mối quan hệ.
Sợi dây nối các đời. Chiếc vòng truyền từ bà sang mẹ sang con, và câu chuyện nhảy giữa các thời theo chiếc vòng. Đây là cấu trúc hay gặp trong các truyện gia đình nhiều thế hệ: vật thì một, người thì nhiều.
Vật báo hiệu. Chiếc vòng vỡ đúng lúc một nhân vật gặp nạn ở nơi xa. Đây là cách dùng quan niệm dân gian làm thủ pháp kể chuyện. Trong đời thực, đó là quan niệm, không có bằng chứng; trong truyện, nó là một công cụ tạo không khí, và nên được dùng tiết chế.
Dấu hiệu thân phận. Chiếc vòng cho người xem biết nhân vật thuộc gia đình nào, tầng lớp nào, từng sống thế nào. Một người làm thuê đeo chiếc vòng ngọc quý gợi một bí mật về xuất thân.
Chiếc vòng vỡ: thủ pháp mạnh nhưng dễ thành sáo
Trong các vai trò trên, cảnh chiếc vòng vỡ là cảnh hay được dùng nhất và cũng dễ thành sáo nhất. Tiếng vòng rơi, mảnh ngọc văng trên nền gạch, nhân vật sững người: người xem đoán được ngay một chuyện không lành. Vì đoán được, cảnh ấy mất dần sức nặng sau quá nhiều lần lặp lại.
Một số cách làm mới thủ pháp này: để chiếc vòng vỡ mà không ai thấy, chỉ người xem biết, tạo một khoảng chênh giữa nhân vật và khán giả; để chiếc vòng vỡ vì một lý do đời thường, như một đứa trẻ làm rơi, và câu chuyện đi theo hướng tha thứ chứ không phải điềm báo; hoặc để chiếc vòng đã vỡ từ trước khi truyện bắt đầu, và cả câu chuyện là hành trình đi tìm hiểu vì sao nó vỡ.
Cũng có thể đảo ngược: chiếc vòng không vỡ dù tất cả đều chờ nó vỡ. Nhân vật sống sót, chiếc vòng còn nguyên, và người đọc phải tự hỏi mình đã chờ đợi điều gì. Một chi tiết quen thuộc khi bị lật ngược thường gây ấn tượng hơn khi được dùng đúng lối cũ.
Điều nên tránh là dùng cảnh vòng vỡ như lời phán thật sự về số phận, khiến người đọc, nhất là người trẻ, tin rằng vòng vỡ là điềm. Một truyện tốt có thể dùng quan niệm dân gian làm không khí mà vẫn để ngỏ cách hiểu.
Đọc chi tiết chiếc vòng như một người xem tinh ý
Khi gặp chiếc vòng ngọc trong một truyện hay một bộ phim, vài câu hỏi giúp bạn thấy nhiều hơn:
- Chiếc vòng xuất hiện lần đầu ở cảnh nào, trên tay ai? Lần đầu xuất hiện thường cài sẵn vai trò của nó.
- Chiếc vòng có đổi tay không? Mỗi lần đổi người giữ là một bước trong quan hệ giữa các nhân vật.
- Có cảnh nào nhân vật tháo vòng ra? Tháo vòng thường đánh dấu một quyết định: từ bỏ, giấu thân phận, chuẩn bị đi xa.
- Màu và trạng thái chiếc vòng có thay đổi theo mạch truyện không? Một chiếc vòng mờ đi, nứt dần, hay ngược lại được đánh bóng lại, thường song hành với nhân vật.
- Chiếc vòng có được nhắc bằng lời không, hay chỉ hiện bằng hình? Ở phim, những chi tiết chỉ có hình thường được cài kỹ hơn.
- Đạo cụ chiếc vòng có hợp với bối cảnh thời gian của câu chuyện không? Chi tiết này nói lên sự cẩn thận của đoàn làm phim.
Gợi ý cho người viết muốn dùng chiếc vòng trong truyện của mình
Nếu bạn đang viết truyện ngắn, kịch bản hay hồi ký có chiếc vòng ngọc, vài bước dưới đây giúp chi tiết ấy có sức sống:
- Cho chiếc vòng một đặc điểm riêng, cụ thể: một vệt màu lệch về một bên, một vết mẻ ở mép trong, một đoạn bịt vàng. Chiếc vòng "xanh biếc" chung chung không nhận ra được.
- Cho chiếc vòng một lịch sử trước khi truyện bắt đầu: ai có nó trước, có được như thế nào. Không cần kể hết, nhưng bạn phải biết.
- Gắn chiếc vòng với cử chỉ của nhân vật: xoay vòng khi lo lắng, kéo tay áo che vòng khi ngại, áp vòng vào má khi nhớ ai. Cử chỉ làm chiếc vòng sống hơn lời tả.
- Để chiếc vòng chịu tác động của câu chuyện: bị cầm đi, bị đòi lại, bị giấu. Một chi tiết đứng yên suốt truyện là chi tiết trang trí.
- Cân nhắc kỹ trước khi cho vòng vỡ. Nếu vỡ, nên để cái vỡ có hệ quả thật cho nhân vật, không chỉ là một khoảnh khắc buồn.
- Kiểm tra chi tiết thực tế về ngọc và cách đeo vòng, như ở phần sau, để người đọc đeo vòng thật không bị khựng lại.
Chiếc vòng trong hồi ký, tản văn: khi chi tiết là chuyện thật
Không phải mọi chiếc vòng trên trang giấy đều là hư cấu. Trong hồi ký, tản văn, những bài viết về mẹ, về bà, chiếc vòng ngọc thường là chi tiết có thật, và chính vì có thật nên nó cần được viết theo một cách khác với truyện.
Với hồi ký, sức nặng của chiếc vòng đến từ sự cụ thể và sự kiềm chế. Người viết không cần làm cho chiếc vòng mang ý nghĩa lớn lao; chỉ cần kể đúng nó ở đâu trong những ngày tháng ấy: mẹ đeo nó khi bán hàng ở chợ, tiếng nó gõ vào thành chậu khi mẹ giặt đồ, ngày mẹ phải tháo nó ra lúc nằm viện. Người đọc tự cảm được phần còn lại.
Hồi ký cũng đòi hỏi sự trung thực mà truyện không cần. Nếu không chắc chiếc vòng có từ năm nào, viết "khoảng", hoặc viết "theo lời bà kể". Nếu chi tiết liên quan người còn sống, như chuyện ai giữ vòng sau khi mẹ mất, nên nghĩ tới cảm xúc của họ khi đọc. Một trang viết đẹp không đáng để làm rạn một mối quan hệ trong nhà.
Nhiều người viết hồi ký kể rằng chiếc vòng là chi tiết họ nhớ ra cuối cùng nhưng lại thành câu mở đầu của cả bài. Đó là sức mạnh của một vật nhỏ gắn với cơ thể người thân: nó mở cửa cho những ký ức khác.
Những chi tiết về vòng ngọc hay bị viết sai
Người đọc đeo vòng ngọc thật thường dừng lại ở những chỗ sai sau. Sửa chúng không tốn công mà làm câu chuyện đáng tin hơn:
| Chi tiết hay gặp | Thực tế | Cách viết hợp lý hơn |
|---|---|---|
| Nhân vật tháo vòng ngọc ra dễ như tháo đồng hồ | Vòng ngọc tròn liền phải qua khớp ngón tay, tháo thường khó, có khi phải dùng xà phòng | Cho nhân vật mất chút công, hoặc chọn vòng hở, vòng có khoá |
| Đưa vòng cho người khác đeo vừa ngay | Cỡ tay mỗi người khác nhau, vòng vừa người này thường chật hay rộng với người kia | Để chiếc vòng không vừa, và chính điều đó thành một chi tiết |
| Vòng rơi từ trên cao xuống đá mà còn nguyên | Ngọc cứng nhưng giòn, rơi trên nền cứng dễ mẻ, nứt hay vỡ | Rơi xuống chỗ mềm thì còn, xuống nền đá thì có hậu quả |
| Vòng ngọc xanh rực trong truyện lấy bối cảnh rất xa xưa | Ngọc phỉ thuý trở nên phổ biến ở Trung Hoa khá muộn, từ khoảng thời Thanh | Bối cảnh xưa dùng ngọc mềm, màu trắng, xanh nhạt hay vàng nhạt |
| Vòng tự đổi màu theo tâm trạng người đeo | Màu ngọc không đổi theo tâm trạng; thấy khác là do ánh sáng | Nếu muốn dùng, nói rõ là nhân vật cảm thấy vậy |
Những sửa đổi này không làm câu chuyện mất chất thơ. Ngược lại, khi chi tiết vật chất đúng, người đọc tin vào chiếc vòng, và những gì bạn gửi gắm qua nó sẽ đến được với họ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vòng ngọc hay xuất hiện trong phim gia đình châu Á?
Vì nó gắn với đời sống gia đình Á Đông: được trao qua các đời, đeo trên tay mỗi ngày, dễ thấy trên màn ảnh. Người xem hiểu ngay ý nghĩa mà đạo diễn không cần giải thích, nên chiếc vòng là chi tiết tiết kiệm và hiệu quả.
Cảnh vòng ngọc vỡ trong phim có nghĩa là gì?
Thường là thủ pháp báo hiệu chia ly, mất mát, dựa trên quan niệm dân gian. Trong đời thực đó là quan niệm, không có bằng chứng. Trong phim, nghĩa cụ thể tuỳ mạch truyện; có tác phẩm dùng nó để báo tin, có tác phẩm để lật ngược kỳ vọng của người xem.
Viết truyện có chiếc vòng ngọc thì nên tả nhiều hay ít?
Tả ít nhưng trúng. Một hai đặc điểm riêng như vệt màu, vết mẻ, kèm cử chỉ của nhân vật với chiếc vòng, thường hiệu quả hơn một đoạn tả màu sắc dài. Người đọc nhớ chi tiết riêng, không nhớ tính từ.
Chiếc vòng ngọc có thể làm biểu tượng chính của cả một truyện không?
Có, nếu nó tham gia vào cốt truyện: đổi chủ, bị mất, được tìm lại, thay đổi trạng thái theo nhân vật. Chiếc vòng chỉ được nhắc ở đầu và cuối mà không làm gì ở giữa thì khó gánh vai trò biểu tượng chính.
Truyện lịch sử có nên dùng vòng ngọc phỉ thuý không?
Nên kiểm bối cảnh. Ngọc phỉ thuý phổ biến ở Trung Hoa từ khoảng thời Thanh; trước đó ngọc dùng làm trang sức chủ yếu là ngọc mềm. Với truyện lấy bối cảnh Việt Nam xưa, nên tìm hiểu thêm hoặc dùng mô tả chung như vòng ngọc trắng, vòng đá.
Có thể dùng chuyện chiếc vòng của gia đình mình để viết truyện không?
Được, và thường cho chi tiết rất thật. Nếu câu chuyện liên quan người còn sống trong nhà, nên hỏi ý họ, đổi tên và chi tiết nhận diện khi cần. Phần hư cấu nên tách rõ để người thân không hiểu nhầm là chuyện thật.