Trao vòng ngọc cho con cháu khi ông bà còn khoẻ là việc nhỏ nhưng đáng làm chu đáo: chọn một dịp mà cả nhà có mặt, chuẩn bị tay người nhận và chiếc vòng, để chính người trao đeo vòng vào tay cháu, rồi nói vài câu về nguồn gốc chiếc vòng. Làm vậy, chiếc vòng không chỉ đổi chủ mà còn mang theo câu chuyện từ chính miệng người giữ nó mấy chục năm.
Nhiều gia đình Việt vẫn quen để đồ quý lại "khi nào bà mất thì chia". Cách đó không sai, nhưng có một điều mất đi: người nhận không bao giờ được nghe bà kể chiếc vòng ấy từ đâu ra. Bài này không bàn chuyện hồi môn hay chuyện bán, giám định vòng gia truyền; bài chỉ nói về buổi trao vòng trong nhà, từ lúc chọn ngày tới lúc chiếc vòng nằm yên trên tay người mới.
Vì sao nhiều nhà chọn trao vòng khi người trao còn khoẻ
Lý do thường gặp nhất là người trao muốn tự tay làm. Một bà cụ đeo chiếc vòng từ thời con gái, qua mấy lần sinh nở, qua những năm làm lụng, hiểu chiếc vòng ấy hơn bất kỳ ai. Bà biết vết mẻ nhỏ ở mép trong có từ lần nào, biết vì sao mặt này xanh đậm hơn mặt kia, biết ai đã mua hay ai đã tặng. Những điều đó không ghi trên giấy nào. Trao lúc còn khoẻ là cơ hội để kể lại.
Lý do thứ hai thuộc về thực tế. Khi tuổi cao, khớp ngón tay to ra, mu bàn tay có thể phù nhẹ, việc tháo vòng ngày càng khó. Nhiều người lớn tuổi tự quyết định tháo vòng ra khi còn tháo được, rồi trao luôn cho người sẽ đeo tiếp, thay vì cất vào hộp. Một chiếc vòng nằm trong tủ nhiều năm thì không ai thấy, không ai nhắc.
Lý do thứ ba là tránh hiểu lầm về sau. Khi người giữ vòng tự nói "chiếc này để cho cháu út", cả nhà cùng nghe, thì sau này ít có chuyện anh em mỗi người nhớ một kiểu. Đồ trang sức gia truyền vốn hay là nguồn cớ của những câu "bà hứa cho con rồi mà". Trao trước mặt mọi người giải quyết điều đó nhẹ nhàng hơn mọi tờ giấy.
Cũng có nhà chọn chờ, và đó là lựa chọn của mỗi gia đình. Có người lớn tuổi thấy chiếc vòng là một phần cơ thể mình, tháo ra thấy trống tay. Không ai nên ép. Bài này dành cho những nhà đã quyết định trao và muốn làm cho tròn.
Chọn dịp trao: ngày thường hay ngày có ý nghĩa
Ngày mừng thọ của chính người trao. Đây là dịp nhiều nhà chọn, vì con cháu đông đủ và không khí đã sẵn trang trọng. Điểm cần lưu ý là ngày mừng thọ thường đông khách ngoài, ồn và vội; nên trao trong phần gia đình riêng, trước hoặc sau tiệc, khi chỉ còn người trong nhà.
Một mốc của người nhận. Cháu ra trường, đi làm xa, lấy chồng, sinh con đầu lòng. Chiếc vòng khi ấy gắn với một bước ngoặt của người nhận, nên về sau mỗi lần nhìn vòng, họ nhớ cả hai người: người trao và chính mình ở tuổi ấy. Với dịp cưới, chiếc vòng hay lẫn vào chuyện hồi môn; nếu muốn tách bạch, có thể trao vào buổi tối trước ngày cưới, riêng trong nhà.
Ngày giỗ một người đã đeo chiếc vòng trước đó. Có chiếc vòng đã qua ba đời: cụ bà đeo, rồi bà nội đeo, giờ đến cháu. Trao vào ngày giỗ cụ là cách nối ba người trong một buổi. Cách này hợp với nhà có nếp giỗ chạp đông đủ.
Một ngày thường, không lý do. Đừng nghĩ ngày thường là kém trang trọng. Một buổi chiều chủ nhật, cả nhà ăn cơm xong, bà gọi cháu lại và trao, có khi lại là lần cả nhà nhớ lâu nhất vì không có gì chen vào. Người lớn tuổi đôi khi chọn ngày thường vì ngại làm thành chuyện lớn.
Tránh những ngày người trao mệt. Nếu bà đang ốm, vừa đi viện về, hoặc tay đang sưng, hãy hoãn. Việc tháo vòng khỏi tay người lớn tuổi khi tay không ở trạng thái tốt là chuyện cần cẩn thận, và buổi trao nên là buổi vui chứ không phải buổi lo.
Chuẩn bị trước buổi trao
Vài việc nhỏ làm trước một hai ngày giúp buổi trao trơn tru, không phải lúng túng trước mặt cả nhà:
- Tháo vòng khỏi tay người trao từ trước. Đừng định tháo ngay tại buổi trao. Nếu vòng khó ra, việc đó cần thời gian, cần nước xà phòng và cần sự bình tĩnh; làm trước mặt mọi người dễ khiến người lớn tuổi ngại và vội.
- Rửa vòng bằng nước ấm và lau khô. Vòng đeo lâu thường bám xà phòng, kem tay ở mép trong. Một lần rửa nhẹ cho vòng sáng lại, đủ để người nhận thấy rõ màu.
- Ướm thử tay người nhận. Hỏi khéo hoặc ướm bằng một chiếc vòng khác cùng cỡ. Nếu cháu tay to hơn bà, vòng sẽ không vào được, và buổi trao cần đổi cách: trao vòng trong hộp, chưa đeo, để sau này tính tiếp.
- Chọn một hộp hay một túi vải. Không cần đắt. Một túi vải mềm mà bà tự chọn, có khi là chiếc khăn tay cũ của bà, lại thành một phần kỷ vật.
- Nghĩ trước vài câu sẽ nói. Người lớn tuổi nhiều khi xúc động, quên mất điều định kể. Con cháu có thể ngồi với bà hôm trước, hỏi lại chuyện chiếc vòng để bà nhớ.
- Quyết định ai có mặt. Đủ người để làm chứng, nhưng không quá đông để người trao nói được thoải mái.
Đeo vòng vào tay người nhận: để người trao làm, có người đỡ
Phần đẹp nhất của buổi trao là lúc người trao tự đeo vòng cho cháu. Để phần ấy không thành phút hồi hộp, làm theo thứ tự sau:
- Cho người nhận ngồi, khuỷu tay đặt trên bàn có lót khăn dày. Nếu chẳng may vòng tuột, nó rơi xuống khăn chứ không xuống nền gạch.
- Người nhận chụm năm ngón tay lại, ngón cái gập vào lòng bàn tay, để bàn tay nhỏ nhất có thể. Có thể xoa một chút xà phòng loãng hoặc kem dưỡng lên mu bàn tay.
- Người trao cầm vòng bằng cả hai tay, đưa qua đầu các ngón, rồi đẩy nhẹ, xoay chậm. Một người khác ngồi cạnh, sẵn sàng đỡ cổ tay bà nếu bà run tay.
- Nếu vòng dừng ở khớp ngón cái và người nhận thấy đau, dừng lại. Không cố, không bảo "ráng chút nữa". Chiếc vòng đã chờ mấy chục năm, nó chờ thêm được.
- Khi vòng đã qua, lau tay sạch xà phòng, để người trao nắm cổ tay cháu một lúc. Khoảnh khắc này thường là lúc người ta chụp ảnh.
Nếu vòng không vừa, cách trao vẫn trọn vẹn: bà đặt vòng vào lòng bàn tay cháu, gập ngón cháu lại quanh vòng. Việc tính ni, đổi ni là chuyện của những ngày sau, không phải của buổi hôm nay.
Nói gì lúc trao vòng
Không có lời mẫu nào cho buổi trao, và cũng không nên có. Nhưng có ba nhóm ý mà người nghe sau này thường tiếc nếu không được nghe. Nhóm thứ nhất là nguồn gốc: chiếc vòng từ đâu ra, ai mua, ai tặng, năm nào, trong hoàn cảnh nào. "Ông mua cho bà năm hai đứa mới cưới, đi bộ mấy cây số ra chợ huyện" là một câu đủ để người cháu nhớ suốt đời.
Nhóm thứ hai là những chuyện đã xảy ra với chiếc vòng: lần va vào thành giếng làm mẻ một chút, lần suýt mất khi đi sơ tán, lần cô con gái đòi đeo thử rồi không tháo ra được. Những chuyện ấy làm chiếc vòng có đời sống riêng. Người cháu sau này nhìn vết mẻ sẽ không thấy đó là khuyết điểm, mà là dấu một câu chuyện.
Nhóm thứ ba là mong muốn của người trao. Có bà muốn cháu đeo thường xuyên chứ đừng cất tủ. Có bà nói rõ "nếu sau này cháu không thích đeo thì giữ cho con cháu, đừng bán". Có bà lại dặn ngược lại: "đồ là để dùng, cháu cần thì cứ quyết". Nói ra lúc này giúp người nhận biết mình được phép làm gì với chiếc vòng.
Người nhận cũng nên nói vài câu, dù chỉ là một lời cảm ơn và một lời hứa nhỏ. Với người lớn tuổi, nghe cháu nói "cháu sẽ đeo nó đi làm mỗi ngày" có khi quý hơn mọi lời chúc.
Khi trong nhà có nhiều con cháu
Công bằng không có nghĩa là chia đều. Một chiếc vòng không cắt ra làm năm được. Điều làm anh chị em thấy công bằng thường không phải là ai cũng nhận đồ giống nhau, mà là ai cũng được biết trước, được hiểu lý do.
Nói rõ lý do chọn người nhận. Ví dụ giả định: bà chọn cháu gái út vì cháu là người hay ở bên bà, hay cháu đích tôn vì nhà có nếp như vậy, hay đơn giản vì cổ tay cháu vừa. Lý do nào cũng được, miễn là được nói ra chứ không để mọi người tự đoán.
Nếu có nhiều món, trao cùng một buổi. Bà có vòng ngọc, đôi bông tai, chiếc nhẫn: trao một lượt cho từng người trong cùng buổi giúp không ai cảm thấy mình là người được nghĩ tới sau.
Ghi lại để người vắng mặt cũng biết. Con cháu ở xa không về được thì một đoạn ghi âm hay video ngắn lúc bà nói chuyện chiếc vòng là đủ để họ hiểu.
Đừng để chiếc vòng thành phần thưởng. Những câu kiểu "đứa nào ngoan bà cho" dễ để lại vết. Chiếc vòng nên đi kèm tình thương, không đi kèm điều kiện.
Sau buổi trao: những việc nên làm trong tuần đầu
Trong tuần đầu, người nhận nên đeo thử chiếc vòng trong sinh hoạt bình thường để biết vòng vừa hay rộng, có vướng khi làm việc không. Vòng của bà thường được mài theo cổ tay bà; trên tay cháu, nó có thể lỏng hơn và dễ va hơn. Nếu thấy vòng đập vào cạnh bàn liên tục, có thể đeo xen kẽ, những hôm làm việc tay nặng thì cất vào túi vải.
Nên chụp vài tấm ảnh chiếc vòng: một tấm trên tay người trao trước khi tháo, một tấm lúc trao, một tấm trên tay người nhận. Ba tấm ảnh ấy về sau là một câu chuyện trọn vẹn, có giá trị hơn nhiều so với ảnh chụp chiếc vòng nằm một mình.
Nếu chiếc vòng có giấy tờ, phiếu mua hay giấy giám định, hãy trao kèm hoặc chụp lại để người nhận giữ bản sao. Nếu không có giấy, cũng không sao; điều cần giữ là thông tin bà vừa kể.
Cuối cùng, nên để người trao thỉnh thoảng được nhìn lại chiếc vòng. Nhiều cháu mỗi lần về thăm lại chìa tay cho bà xem, bà xoa xoa mặt ngọc. Đó là cách chiếc vòng tiếp tục nối hai người, và cũng là lý do để trao lúc còn khoẻ.
Câu hỏi thường gặp
Trao vòng ngọc cho cháu khi bà còn sống có kiêng kỵ gì không?
Theo những gì phổ biến trong các gia đình Việt, không có điều kiêng chung nào về việc trao vòng khi người trao còn sống. Có nhà để ý chọn ngày, có nhà không. Nếu gia đình có nếp riêng, hãy hỏi người lớn trong họ và làm theo nếp nhà mình là đủ.
Cháu tay to hơn bà, vòng không vừa thì có nên mài rộng ngay không?
Không cần vội. Mài rộng có giới hạn và có rủi ro, nên cần được cân nhắc riêng với thợ có kinh nghiệm. Trong buổi trao, bà cứ trao vòng vào tay cháu cầm, giữ trong hộp; chuyện đeo được hay không quyết sau, khi đã hỏi kỹ.
Có nên làm giấy tờ khi trao vòng ngọc trong nhà không?
Phần lớn gia đình không làm. Nếu chiếc vòng có giá trị lớn hoặc nhà đông người, một tờ ghi chép đơn giản có chữ ký người trao và người nhận, kèm ảnh, giúp tránh hiểu lầm. Với các tài sản phức tạp hơn, nên hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Người trao xúc động, không nói được gì thì sao?
Đó là chuyện bình thường. Con cháu có thể hỏi những câu gợi nhẹ như vòng này ai mua cho bà, bà đeo từ năm nào. Nếu bà vẫn không muốn nói, đừng ép; chuyện có thể kể vào một buổi khác, lúc thong thả hơn.
Trao vòng cho cháu trai có được không?
Được. Cháu trai có thể giữ vòng cho vợ hoặc con gái mình sau này, hoặc tự đeo nếu thích. Điều quan trọng là bà nói rõ mong muốn của mình, để người nhận biết bà muốn chiếc vòng được đeo hay được giữ.
Có nên trao vòng đang bị nứt không?
Vẫn trao được, vì giá trị ở đây là kỷ niệm. Chỉ cần nói rõ vết nứt cho người nhận biết để họ cẩn thận khi đeo, và nếu cần thì hỏi thợ về cách gia cố trước khi đeo hằng ngày.