Phần lớn vòng ngọc trên tay nhân vật phim cổ trang là đạo cụ: thuỷ tinh, nhựa đúc, đá nhuộm hoặc ngọc mềm giá thấp, được làm nhiều bản giống nhau để dự phòng vỡ và giữ khớp cảnh qua nhiều ngày quay. Còn chuyện đúng thời: chiếc vòng phỉ thuý xanh lục rực rỡ chỉ thật sự phổ biến ở Trung Hoa từ khoảng thời Thanh, nên trong phim lấy bối cảnh sớm hơn, nó là chi tiết sai thời.
Bài này dành cho người xem phim thích để ý chi tiết, và cho người làm phục trang, đạo cụ ở các đoàn phim nhỏ muốn chọn vòng cho hợp. Bài không bàn một bộ phim cụ thể nào, chỉ nói những nguyên tắc chung về chất liệu, độ thật theo thời đại và cách quay cảnh vòng vỡ.
Vì sao đoàn phim ít dùng vòng ngọc thật
Lý do đầu tiên là rủi ro. Một cảnh phim cổ trang có thể quay đi quay lại hàng chục lần, diễn viên phải ngã, phải giằng co, phải vung tay áo rộng. Vòng ngọc thật trong điều kiện ấy rất dễ va vỡ. Một chiếc vòng thật vỡ giữa ngày quay vừa tốn kém vừa làm gián đoạn cả đoàn.
Lý do thứ hai là tính đồng bộ. Phim quay không theo thứ tự câu chuyện; một cảnh có thể quay hôm nay, cảnh kế tiếp quay tuần sau. Chiếc vòng trên tay nhân vật phải giống hệt nhau giữa các cảnh, người làm phim gọi là giữ khớp cảnh. Với vòng thật, mỗi chiếc mỗi vân, mất một chiếc là không thay được. Với đạo cụ, đoàn có thể làm sẵn nhiều chiếc giống nhau.
Lý do thứ ba là cỡ tay. Một nhân vật có thể do diễn viên chính và người đóng thế cùng thể hiện, tay mỗi người một cỡ. Đạo cụ có thể làm hai cỡ, hoặc làm dạng hở, dạng có khoá để đeo vào tháo ra nhanh, điều mà vòng ngọc tròn liền không làm được.
Vòng thật vẫn có lúc được dùng, thường ở cảnh quay cận cổ tay, ít chuyển động, khi đoàn muốn có độ trong và ánh sáng tự nhiên mà đạo cụ khó tạo. Nhưng ở những cảnh đông người và nhiều hành động, đạo cụ là lựa chọn hợp lý.
Đạo cụ vòng ngọc thường làm bằng gì
Thuỷ tinh màu. Rẻ, dễ có màu lục trong. Nhược điểm là màu quá đều, có khi lộ bọt khí, và thuỷ tinh vỡ thành mảnh sắc nên không hợp với cảnh hành động.
Nhựa đúc. Nhẹ, không vỡ, có thể đúc nhiều bản giống nhau từ một khuôn. Nhựa trong có thể pha màu và tạo vân. Nhược điểm là ánh trên mặt nhựa mềm, dưới đèn mạnh và máy quay độ phân giải cao dễ lộ vẻ giả.
Đá nhuộm, ngọc mềm giá thấp. Trông thật hơn thuỷ tinh và nhựa vì có cấu trúc khoáng vật. Thường dùng cho cảnh cận. Vẫn giòn nên cần cẩn thận.
Vòng đạo cụ dễ vỡ chuyên dụng. Cho cảnh vòng rơi vỡ, đoàn phim thường dùng chất liệu làm riêng để vỡ dễ, mảnh không sắc, an toàn cho diễn viên. Loại này chỉ dùng một lần.
Vòng in ba chiều rồi phủ màu. Một số xưởng đạo cụ dùng nhựa in ba chiều để tạo dáng vòng có chạm khắc, sau đó phủ lớp màu và lớp bóng. Cách này hợp với vòng chạm hoa văn, ít hợp với vòng trơn cần độ trong.
Vòng có bọc kim loại hay ghép đoạn. Với nhân vật quý tộc, đạo cụ có thể có phần bịt vàng giả, khoá, bản lề, vừa để trang trí vừa để đeo vào tháo ra dễ.
Đúng thời hay sai thời: ngọc gì cho bối cảnh nào
Bảng dưới là khung tham khảo chung cho phim lấy bối cảnh Trung Hoa, nơi có nhiều tư liệu nhất về ngọc. Niên đại ghi theo mức khái quát; khi làm phim thật nên hỏi người nghiên cứu lịch sử trang phục:
| Bối cảnh | Chất liệu ngọc phổ biến | Ghi chú cho đạo cụ |
|---|---|---|
| Thời rất xa xưa (tiền sử, cổ đại) | Ngọc mềm (nephrite) và các loại đá; vòng, khuyên, các vật nghi lễ | Màu trắng ngà, xanh xám, vàng nhạt; thường đục, không xanh rực |
| Các triều đại trước Thanh | Ngọc mềm vẫn là chủ đạo; trang sức vàng, bạc phổ biến | Vòng ngọc trắng, xanh nhạt, vàng nhạt hợp hơn vòng phỉ thuý xanh lục |
| Thời Thanh, nhất là từ khoảng thế kỷ XVIII | Ngọc phỉ thuý từ Miến Điện được ưa chuộng dần, nhất là trong cung đình và giới quý tộc | Vòng phỉ thuý xanh lục bắt đầu hợp thời |
| Cuối Thanh, đầu thế kỷ XX | Vòng phỉ thuý phổ biến hơn trong giới khá giả | Vòng lục, vòng trắng xanh đều hợp |
Với phim lấy bối cảnh Việt Nam thời xưa, tư liệu về trang sức ngọc của từng thời kỳ không nhiều và chưa thống nhất. Đoàn làm phim nên tham khảo nhà nghiên cứu lịch sử, cổ vật, và nếu không chắc thì chọn đồ trang sức có tư liệu rõ hơn như vòng bạc, vòng vàng, thay vì đặt một chiếc vòng phỉ thuý xanh rực lên tay nhân vật.
Vì sao vòng đạo cụ trông giả trên màn ảnh
Máy quay độ phân giải cao và đèn trường quay mạnh làm lộ những khác biệt mà mắt thường ở ngoài đời khó thấy. Ngọc thật có cấu trúc sợi đan xen bên trong, nên ánh sáng đi vào tán ra không đều, mặt vòng có độ sâu. Nhựa và thuỷ tinh đồng nhất hơn, ánh sáng đi xuyên thẳng, cho cảm giác "trong như kẹo".
Màu cũng là dấu hiệu. Vòng đạo cụ thường được làm màu lục đều khắp, rực, không có bông, không có dải màu loang. Vòng ngọc thật, kể cả vòng đẹp, hiếm khi đều tuyệt đối. Người xem quen ngọc nhìn một chiếc vòng xanh đều như sơn là biết ngay.
Cách đoàn phim xử lý thường là giảm độ rực của màu, thêm vân và bông khi đúc nhựa, chọn góc sáng để mặt vòng có điểm sáng nhỏ thay vì vệt sáng dài, và dùng vòng thật hoặc đá thật cho cảnh cận. Ở hậu kỳ, màu của đạo cụ cũng có thể được chỉnh lại cho hợp tông phim.
Với đoàn phim nhỏ, nguyên tắc đơn giản nhất là: càng ít rực, càng ít đều, chiếc vòng càng thật. Một chiếc vòng màu lục dịu, có vài vệt trắng mờ, trên màn ảnh sẽ đáng tin hơn một chiếc xanh ngọc bích hoàn hảo.
Cảnh vòng vỡ được quay thế nào
Cảnh chiếc vòng rơi vỡ là cảnh quen thuộc của phim cổ trang và phim gia đình. Để quay an toàn, đoàn phim thường dùng vòng đạo cụ làm riêng để vỡ dễ, mảnh vỡ không sắc. Diễn viên không phải đập mạnh; chỉ cần thả từ độ cao vừa phải là vòng vỡ đẹp.
Âm thanh của cảnh vỡ thường được làm lại ở khâu hậu kỳ. Tiếng vỡ của vật liệu đạo cụ không giống tiếng ngọc thật, nên người làm âm thanh sẽ thu tiếng vỡ của vật khác có âm sắc phù hợp và ghép vào. Đó là lý do nhiều cảnh vòng vỡ trên phim nghe "trong" hơn ngoài đời.
Thường cảnh vỡ được quay nhiều góc với nhiều chiếc vòng: một góc rộng thấy nhân vật, một góc cận thấy mảnh vỡ văng, có khi một góc quay chậm. Mỗi lần quay tốn một chiếc vòng đạo cụ, nên đoàn phim chuẩn bị đủ bản trước ngày quay.
Ở ngoài đời, nếu bạn định tái hiện cảnh vòng vỡ cho một video ngắn, đừng dùng vòng ngọc thật hay vòng thuỷ tinh. Mảnh ngọc và thuỷ tinh vỡ rất sắc, dễ cắt tay, cắt chân. Chọn đạo cụ an toàn hoặc chỉ gợi bằng âm thanh và phản ứng của nhân vật.
Chọn vòng cho đoàn phim nhỏ và buổi chụp ảnh cổ phục
Phim ngắn, phim sinh viên, buổi chụp ảnh áo Nhật Bình, áo tấc ngày càng nhiều. Vài bước để chọn vòng hợp và an toàn:
- Xác định bối cảnh thời gian của câu chuyện hay bộ ảnh trước khi chọn trang sức. Nếu không có bối cảnh cụ thể, chọn kiểu vòng trung tính như vòng trắng ngà, xanh nhạt, bản tròn.
- Ưu tiên vòng nhựa, vòng đá nhẹ hay vòng có khoá cho người mẫu, diễn viên phải cử động nhiều. Để vòng ngọc thật của gia đình ở nhà.
- Chuẩn bị ít nhất hai chiếc giống nhau nếu quay nhiều ngày, đánh dấu chiếc nào dùng cho cảnh nào.
- Thử vòng dưới đúng ánh sáng sẽ dùng khi quay. Màu vòng dưới đèn trường quay hay nắng ngoài trời có thể khác hẳn trong phòng.
- Giảm độ rực: nếu vòng đạo cụ xanh quá, có thể chọn góc sáng khác hoặc chỉnh màu ở hậu kỳ thay vì để nguyên.
- Giao một người giữ trang sức trong suốt buổi quay, có hộp lót, ghi tên từng món, kiểm đủ khi kết thúc.
Nếu người mẫu muốn đeo chiếc vòng ngọc thật của bà để chụp ảnh kỷ niệm, đó là chuyện khác và rất đáng làm, chỉ cần chọn cảnh tĩnh, có người giữ vòng khi thay trang phục và không để vòng trên đạo cụ cao, lan can, bậc đá.
Người xem tinh ý: nhận ra vài chi tiết trên phim
Trên màn ảnh rất khó khẳng định một chiếc vòng là thật hay giả, và cũng không cần. Nhưng vài chi tiết giúp bạn xem phim thú vị hơn:
- Chiếc vòng có đổi vân, đổi sắc giữa hai cảnh liền nhau không? Nếu có, có thể đoàn phim đã dùng hai bản đạo cụ khác nhau.
- Diễn viên đeo vòng vào tay có dễ dàng quá không? Vòng tròn liền vừa tay thường khó đeo; đeo vào nhẹ như không có thể là vòng hở hay vòng rộng.
- Chiếc vòng có màu phỉ thuý xanh lục trong một câu chuyện lấy bối cảnh rất sớm không? Đó có thể là lựa chọn thẩm mỹ của đoàn phim hơn là ý đồ lịch sử.
- Trong cảnh vỡ, mảnh vỡ có quá nhiều, quá vụn so với một chiếc vòng không? Đạo cụ dễ vỡ thường vỡ vụn hơn ngọc thật.
- Ánh sáng trên vòng có vệt dài như mặt nhựa, hay điểm sáng nhỏ như mặt đá đánh bóng?
Những quan sát này để thưởng thức, không phải để chê. Đạo cụ là sự cân bằng giữa an toàn, chi phí và hình ảnh, và nhiều đoàn phim đã làm rất khéo trong giới hạn của họ.
Câu hỏi thường gặp
Vòng ngọc trong phim cổ trang có phải ngọc thật không?
Phần lớn là đạo cụ bằng thuỷ tinh, nhựa đúc, đá nhuộm hoặc ngọc mềm giá thấp, vì cần an toàn, cần nhiều bản giống nhau và cần đeo tháo nhanh. Vòng thật đôi khi được dùng cho cảnh cận ít chuyển động.
Thời Đường, thời Tống người ta có đeo vòng phỉ thuý không?
Theo hiểu biết phổ biến về lịch sử ngọc, phỉ thuý chỉ được ưa chuộng ở Trung Hoa từ khoảng thời Thanh. Trước đó ngọc dùng làm trang sức chủ yếu là ngọc mềm. Vòng phỉ thuý xanh lục trong phim lấy bối cảnh Đường, Tống vì thế thường là chi tiết sai thời.
Muốn mua vòng giống trong phim cổ trang thì nên lưu ý gì?
Hỏi rõ chất liệu và yêu cầu ghi đúng tên trên hoá đơn: thuỷ tinh, nhựa, đá nhuộm hay ngọc thật. Nhiều mẫu bán theo phim là hàng mô phỏng. Nếu là ngọc thật và có giá trị, nên có giấy giám định từ nơi uy tín.
Vì sao tiếng vòng vỡ trong phim nghe hay hơn ngoài đời?
Âm thanh cảnh vỡ thường được làm lại ở hậu kỳ, ghép từ tiếng vỡ của vật liệu khác có âm sắc phù hợp. Đạo cụ dễ vỡ dùng khi quay có tiếng không giống ngọc thật, nên đoàn phim thay bằng tiếng được chọn lọc.
Phim cổ trang Việt Nam nên dùng trang sức gì cho đúng?
Tư liệu về trang sức ngọc của từng thời kỳ ở Việt Nam chưa nhiều. Đoàn phim nên hỏi nhà nghiên cứu lịch sử trang phục, cổ vật. Khi không chắc, chọn món có tư liệu rõ hơn như vòng bạc, vòng vàng, xà tích, và tránh vòng phỉ thuý xanh rực.
Quay video ngắn có cảnh vòng vỡ ở nhà có nguy hiểm không?
Có nếu dùng vòng thật hay vòng thuỷ tinh, vì mảnh vỡ rất sắc. Nên dùng đạo cụ an toàn, hoặc chỉ gợi bằng âm thanh, góc máy và phản ứng của nhân vật. Không cho trẻ em tham gia cảnh có vật dễ vỡ.