Xưởng làm vòng ngọc có bốn nguy cơ sức khoẻ chính: bụi đá mịn bay vào phổi, tiếng ồn của máy cưa máy mài, rung truyền lên tay khi cầm phôi hay máy mài cầm tay, và điện đi chung chỗ với nước làm mát. Cả bốn đều phòng được bằng những nguyên tắc rõ ràng: mài ướt, thông gió, đồ bảo hộ đúng loại, thiết bị chống giật, nghỉ tay hợp lý và khám sức khoẻ định kỳ theo chỉ định của nhân viên y tế.
Bài dành cho chủ xưởng nhỏ, thợ đang làm nghề, người học việc và gia đình sống gần xưởng. Bài chỉ nêu nguyên tắc an toàn phổ thông, không chẩn đoán bệnh; bất cứ triệu chứng nào về hô hấp, thính lực hay tê tay đều nên được bác sĩ khám và theo dõi.
Bụi đá mịn: nguy cơ âm thầm nhất
Khi cắt, khoan, mài đá, những hạt đá rất nhỏ bay ra. Hạt to rơi xuống nhanh, nhưng hạt siêu mịn có thể lơ lửng lâu trong không khí và đi sâu vào phổi khi hít vào. Nhiều loại đá và khoáng đi kèm trong đá có chứa silica tinh thể; hít bụi silica tinh thể trong thời gian dài là nguyên nhân của bệnh bụi phổi silic, một bệnh nghề nghiệp đã được ghi nhận ở nhiều nghề làm đá. Ngọc jadeite bản thân không phải thạch anh, nhưng khối đá thô thường lẫn khoáng khác, và bụi đá mịn nói chung đều không nên hít.
Điều khiến bụi đá nguy hiểm là nó không gây khó chịu rõ ràng ngay lập tức. Thợ có thể làm nhiều năm mà chưa thấy gì, trong khi phổi đã tích tụ dần. Vì vậy phòng bụi phải làm từ ngày đầu, không đợi có triệu chứng.
Người nhà sống cạnh xưởng, nhất là trẻ nhỏ, cũng chịu ảnh hưởng nếu bụi bay ra nhà ở hoặc bám vào quần áo thợ mang về. Thay quần áo làm việc trước khi vào nhà, giặt riêng, và không để bùn đá khô phơi ở sân là những việc nhỏ nhưng quan trọng.
Phòng bụi: mài ướt là lớp bảo vệ đầu tiên
Luôn mài, cắt, khoan với nước. Nước giữ bụi lại thành bùn, không cho bay lên. Đây là biện pháp hiệu quả nhất và rẻ nhất. Mài khô ngọc, kể cả chỉ vài phút để sửa nhanh một chỗ, là thói quen nên bỏ hẳn.
Thông gió và hút bụi tại chỗ. Xưởng nên có quạt hút đặt gần các máy, đẩy không khí ra ngoài theo hướng không thổi vào nhà ở hay nơi người qua lại. Quạt thổi tung không khí trong phòng kín không giúp được gì, có khi còn làm bụi bay nhiều hơn.
Thu gom bùn đá khi còn ướt. Bùn đá lắng trong bể nước, khay máy nên được vớt khi còn ướt, cho vào bao kín. Để bùn khô rồi quét là tạo ra đúng loại bụi mịn cần tránh. Lau sàn bằng giẻ ướt thay cho chổi khô.
Khẩu trang đúng loại. Khẩu trang vải hay khẩu trang y tế thông thường không lọc được bụi siêu mịn. Nên dùng khẩu trang lọc bụi mịn đạt chuẩn, đeo khít mặt, thay theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Khẩu trang là lớp bảo vệ cuối, không thay được mài ướt và thông gió.
Tiếng ồn và đôi tai của thợ
Máy cưa đá, máy mài, máy nén khí nếu có, đều tạo tiếng ồn lớn và liên tục. Tiếp xúc tiếng ồn lớn trong nhiều giờ mỗi ngày, kéo dài nhiều năm, có thể làm giảm thính lực dần dần. Giống như bụi, mất thính lực do tiếng ồn diễn ra chậm và không hồi phục, nên phòng từ đầu quan trọng hơn chữa.
Dấu hiệu nên chú ý là sau một ca làm, tai ù, nghe tiếng nói nhỏ đi, phải nói to mới nghe thấy nhau trong xưởng. Nếu trong xưởng hai người đứng gần mà phải hét lên mới nói chuyện được, mức ồn đã đáng để đeo bảo vệ tai.
Nút tai hoặc chụp tai chống ồn là đồ bảo hộ rẻ và dễ dùng. Xưởng có thể giảm ồn thêm bằng cách đặt máy cưa lớn ở khu riêng, kê đệm cao su dưới chân máy, bảo dưỡng ổ trục để máy không rít. Thợ làm lâu năm nên đi kiểm tra thính lực theo lời khuyên của nhân viên y tế, nhất là khi đã có dấu hiệu ù tai kéo dài. Người học việc trẻ tuổi hay chủ quan với tiếng ồn vì chưa thấy ảnh hưởng gì; chủ xưởng nên coi việc đeo bảo vệ tai ở khu máy lớn là nội quy, không phải tuỳ ý.
Rung tay khi cầm phôi và máy mài cầm tay
Thợ làm vòng cầm phôi áp vào đá mài quay, hoặc cầm máy mài treo, máy mài cầm tay hàng giờ mỗi ngày. Rung truyền từ máy qua phôi lên bàn tay, cổ tay. Tiếp xúc rung kéo dài có thể dẫn đến một nhóm rối loạn ở tay mà y học gọi là hội chứng rung bàn tay – cánh tay, với những biểu hiện như tê, châm chích, ngón tay trắng nhợt khi lạnh, giảm cảm giác và sức nắm.
Nguyên tắc phòng là giảm rung tại nguồn và giảm thời gian tiếp xúc. Máy được bảo dưỡng, đá mài cân bằng, ổ trục không rơ thì rung ít hơn. Đá mài mòn lệch, đầu mài cong làm rung tăng rõ rệt, nên thay sớm. Chia ca để không ai cầm máy rung quá lâu liên tục, xen kẽ việc soi kiểm, rửa vòng để tay được nghỉ.
Giữ tay ấm cũng giúp ích, vì tay lạnh và ướt do làm việc với nước dễ có triệu chứng hơn. Thợ nên lau khô tay khi nghỉ, mùa lạnh dùng nước không quá lạnh nếu được. Ai có biểu hiện tê, đổi màu ngón tay khi lạnh nên đi khám sớm và nói rõ công việc với bác sĩ, thay vì tự chịu đựng.
Mảnh văng, máy quay và vết đứt tay
Mảnh đá văng vào mắt. Khi lưỡi cưa chạm mép đá, khi phôi bị mẻ trên bàn khoan, khi đá mài vỡ, những mảnh nhỏ và sắc có thể văng ra với tốc độ cao. Kính bảo hộ phải đeo suốt thời gian máy chạy, không chỉ lúc làm việc nặng. Nếu bị dị vật vào mắt, không dụi; rửa bằng nước sạch và đi khám ngay để nhân viên y tế xử lý.
Đá mài vỡ. Đá mài có vết nứt, lắp sai, hay chạy quá tốc độ cho phép có thể vỡ khi đang quay. Kiểm đá mài trước khi lắp, lắp đúng hướng dẫn, giữ nắp che đá mài trên máy, và không đứng thẳng trước mặt đá mài lúc khởi động máy.
Cuốn vào trục quay. Tóc dài, dây đeo, tay áo rộng, khăn quàng có thể bị cuốn vào trục hoặc bánh đang quay chỉ trong một khoảnh khắc. Đây là lý do thợ phải buộc tóc, tháo trang sức, mặc áo gọn khi đứng máy, kể cả khi chỉ làm một việc ngắn.
Mép đá sắc và phôi vỡ. Phôi vừa khoan, tấm đá vừa cưa có mép sắc như dao; phôi vỡ có cạnh còn sắc hơn. Cầm đá ở mặt phẳng, đặt đá vào khay có lót, không vơ tay vào đống mảnh vỡ để nhặt. Vết cắt nhỏ ở tay thợ nghề đá dễ bị bùn đá làm bẩn, nên rửa sạch và băng lại ngay.
Ngắt máy trước khi gỡ kẹt. Khi phôi kẹt hay đá mài kẹt, thói quen nguy hiểm nhất là thò tay gỡ khi máy còn chạy hoặc vừa tắt mà bánh còn quay theo đà. Tắt máy, chờ dừng hẳn, ngắt điện nếu cần, rồi mới xử lý.
Điện và nước: kiểm tra trước mỗi ca
Gần như máy nào trong xưởng vòng cũng chạy điện và dùng nước làm mát. Sàn ướt, tay ướt, dây điện nằm dưới đất là tổ hợp nguy hiểm. Danh sách kiểm đầu ca dưới đây đơn giản nhưng nên thành thói quen:
- Kiểm thiết bị chống giật ở tủ điện còn hoạt động, bấm nút thử theo hướng dẫn của thiết bị.
- Nhìn dây điện từng máy: không trầy, không nối tạm bằng băng dính, không nằm trong vũng nước.
- Ổ cắm, phích cắm đặt cao, xa nguồn nước và khay bùn.
- Máy có dây tiếp đất theo đúng hướng dẫn lắp đặt.
- Lau khô tay trước khi bật tắt công tắc hay rút phích.
- Sàn có thảm cao su hoặc bục khô ở chỗ thợ đứng.
- Khi máy có dấu hiệu rò điện như tê nhẹ khi chạm, ngắt điện ngay và gọi thợ điện, không tự sửa khi đang có điện.
Những việc sửa chữa điện nên giao cho thợ điện có chuyên môn. Một xưởng nhỏ tự đi dây cho tiện là nguồn rủi ro lớn hơn mọi máy móc khác.
Đồ bảo hộ và khám sức khoẻ định kỳ
Đồ bảo hộ không thay được cách làm an toàn, nhưng là lớp cuối cùng giữa thợ và nguy cơ. Một bộ đồ tối thiểu cho thợ làm vòng gồm:
- Khẩu trang lọc bụi mịn đạt chuẩn, đeo khít, thay đúng hạn.
- Kính bảo hộ chống mảnh văng khi cưa, khoan, mài; mảnh đá nhỏ văng vào mắt là tai nạn thường gặp.
- Nút tai hoặc chụp tai chống ồn ở khu máy lớn.
- Tạp dề chống nước, giày đế chống trượt.
- Tóc dài buộc gọn, không đeo dây chuyền, vòng tay, không mặc áo tay rộng gần máy quay.
- Không đeo găng tay vải khi làm gần trục quay hở, vì găng có thể bị cuốn vào; hỏi người hướng dẫn loại găng phù hợp với từng việc.
- Hộp sơ cứu có nước rửa mắt sạch đặt ở chỗ dễ lấy.
Về sức khoẻ, thợ làm nghề đá nên được khám định kỳ, trong đó có kiểm tra hô hấp, thính lực và các triệu chứng ở tay, theo chỉ định của bác sĩ. Bệnh bụi phổi silic được xếp vào nhóm bệnh nghề nghiệp ở Việt Nam; người lao động có quyền được khám và theo dõi. Chủ xưởng nhỏ chưa rõ thủ tục có thể hỏi cơ sở y tế địa phương. Mọi câu hỏi cụ thể về triệu chứng, xét nghiệm hay điều trị cần được nhân viên y tế trả lời, bài này chỉ nêu nguyên tắc.
Câu hỏi thường gặp
Làm vòng ngọc có hại cho sức khoẻ không?
Nghề làm vòng có những nguy cơ rõ: bụi đá mịn, tiếng ồn, rung tay và điện đi cùng nước. Các nguy cơ này phòng được bằng mài ướt, thông gió, đồ bảo hộ đúng loại, thiết bị chống giật và khám sức khoẻ định kỳ theo chỉ định của nhân viên y tế.
Bụi ngọc có gây bụi phổi không?
Hít bụi đá mịn kéo dài là nguy cơ cho phổi. Ngọc jadeite không phải thạch anh, nhưng khối đá thường lẫn khoáng khác có thể chứa silica tinh thể, nguyên nhân bệnh bụi phổi silic. Mài ướt và khẩu trang lọc bụi mịn là cách phòng chính.
Đeo khẩu trang y tế khi mài ngọc có đủ không?
Không đủ. Khẩu trang y tế thông thường không được làm để lọc bụi siêu mịn và thường không khít mặt. Nên dùng khẩu trang lọc bụi mịn đạt chuẩn, đeo khít, và quan trọng hơn là luôn mài ướt, có thông gió.
Tay tê sau nhiều năm cầm máy mài có sao không?
Tê, châm chích, ngón tay trắng nhợt khi lạnh có thể liên quan tới tiếp xúc rung kéo dài, nhưng cũng có thể do nguyên nhân khác. Nên đi khám sớm, nói rõ công việc với bác sĩ để được đánh giá, thay vì tự chịu đựng.
Người nhà sống cạnh xưởng ngọc nên lưu ý gì?
Không để bụi bay vào nhà: xưởng mài ướt, quạt hút đẩy khí ra hướng không có người, bùn đá thu khi còn ướt. Thợ thay quần áo làm việc trước khi vào nhà và giặt riêng. Trẻ nhỏ không chơi trong khu xưởng.
Xưởng nhỏ có cần thiết bị chống giật không?
Rất cần. Xưởng vòng dùng điện và nước cùng lúc, sàn ướt, tay ướt. Thiết bị chống giật ở tủ điện, dây và ổ cắm đặt cao xa nước, máy được tiếp đất đúng cách là những điều cơ bản. Phần điện nên giao cho thợ điện có chuyên môn.