Tay nghề của một chiếc vòng ngọc được chấm qua sáu tiêu chí: vòng có tròn không, bản có đều quanh vòng không, mặt cắt có cân hai bên không, lòng trong có trơn và bóng không, cạnh bo có đều và êm không, và mặt bóng có liền, sạch vết xước không. Sáu điều này không phụ thuộc màu hay độ trong của đá; một chiếc vòng đá bình thường vẫn có thể là sản phẩm tay nghề cao, và ngược lại.
Bài này dành cho người đang đeo muốn hiểu chiếc vòng của mình, và cho người bán muốn giảng cho khách bằng những điều nhìn thấy, đo được, thay vì những lời khen chung. Phần chất đá như màu, độ trong, vân có danh mục riêng; ở đây chỉ nói về phần người thợ làm ra.
Tách chất đá khỏi tay nghề khi nhìn một chiếc vòng
Người mới xem vòng thường bị màu sắc kéo hết sự chú ý: vòng xanh đẹp thì cái gì cũng thấy đẹp. Nhưng màu, độ trong, vân, tì vết là những thứ có sẵn trong đá, thợ chỉ chọn được chỗ đặt chúng chứ không tạo ra chúng. Còn chiếc vòng tròn hay méo, bản đều hay lệch, lòng bóng hay mờ thì hoàn toàn là việc của bàn tay và máy móc trong xưởng.
Tách hai phần này giúp bạn trả lời đúng câu hỏi. Khi thấy một chiếc vòng có đoạn đậm đoạn nhạt, đó là chuyện của đá. Khi thấy một chiếc vòng có đoạn dày đoạn mỏng, đó là chuyện của tay nghề, trừ khi thợ cố ý giữ đá để né một vết, điều mà người bán nên giải thích được.
Tay nghề cũng ảnh hưởng tới độ bền khi đeo, chứ không chỉ là chuyện đẹp. Một đoạn bản mỏng bất thường là chỗ yếu khi va; một cạnh sắc dễ sứt; một lòng vòng gồ ghề làm vòng cấn tay và chịu lực không đều. Vì vậy, kể cả khi bạn không quan tâm tới thẩm mỹ, sáu tiêu chí dưới đây vẫn đáng để kiểm.
Sáu tiêu chí và cách tự kiểm
Bảng dưới liệt kê từng tiêu chí, cách kiểm không cần dụng cụ đặc biệt và cách kiểm kỹ hơn nếu có thước kẹp. Kiểm dưới ánh sáng trắng ban ngày hoặc đèn trắng, tránh đèn vàng ở quầy.
| Tiêu chí | Kiểm bằng mắt, tay | Kiểm bằng thước kẹp | Dấu hiệu làm chưa tới |
|---|---|---|---|
| Độ tròn | Đặt vòng lên mặt kính, nhìn từ trên xuống, xoay vòng xem đường tròn có méo | Đo đường kính trong theo bốn hướng | Chênh lệch rõ giữa các hướng ở vòng định làm tròn |
| Độ đều bản | Nhìn nghiêng, xoay chậm, xem bề bản có chỗ phình chỗ thắt | Đo bề bản tại tám điểm quanh vòng | Một đoạn to hơn hoặc nhỏ hơn hẳn phần còn lại |
| Độ đều dày | Bóp nhẹ giữa ngón cái và ngón trỏ, trượt quanh vòng cảm nhận | Đo độ dày tại các điểm như trên | Đoạn mỏng bất thường không có lý do |
| Lòng trong | Rọi đèn vào lòng, vuốt ngón tay dọc lòng | Không cần | Lòng mờ, vết xoáy, gờ sót, chỗ rít tay |
| Bo cạnh | Vuốt tay qua hai mép, nhìn nghiêng đường cạnh | Không cần | Cạnh sắc, cạnh to nhỏ không đều |
| Mặt bóng | Soi nghiêng dưới đèn, tìm dải sáng liền | Kính lúp nếu có | Vết xước dài, mảng nhoè, bóng đứt đoạn |
Không có chiếc vòng làm tay nào hoàn hảo tuyệt đối ở cả sáu tiêu chí. Mục đích của việc kiểm là phát hiện những chỗ chênh lệch lớn, không phải soi tìm từng phần mười milimét.
Độ tròn và mặt phẳng: những điều dễ bỏ qua
Vòng tròn phải nằm phẳng. Đặt vòng lên mặt kính hoặc mặt bàn phẳng: một chiếc vòng làm chuẩn nằm êm, mọi điểm đều chạm mặt bàn. Nếu vòng bập bênh, ấn một bên thì bên kia nhấc lên, có thể vòng bị vặn nhẹ do khoan nghiêng hoặc tạo bản lệch.
Tròn ngoài chưa chắc tròn trong. Có vòng nhìn mặt ngoài rất tròn nhưng lòng trong hơi bầu, vì hai mặt được mài ở hai bước khác nhau. Lòng bầu làm vòng xoay trên tay không đều, có chỗ cấn. Đo lòng theo hai hướng vuông góc là thấy.
Vòng bầu dục không phải vòng méo. Vòng kiểu quý phi được làm bầu dục có chủ đích, hai trục khác nhau rõ, đối xứng hai bên. Vòng méo là vòng định làm tròn mà một phía phình ra, không đối xứng.
Thử lăn nhẹ để cảm nhận. Đặt vòng đứng trên mặt bàn có lót khăn dày, lăn thật chậm một đoạn ngắn bằng hai ngón tay. Vòng tròn đều lăn êm, không giật; vòng méo lăn tới chỗ phình sẽ khựng lại rồi đổ nghiêng. Chỉ làm trên khăn dày, sát mặt bàn, để vòng không có cơ hội rơi.
Tâm lòng và tâm ngoài trùng nhau. Nếu lệch tâm, bản vòng sẽ dày dần về một phía. Nhìn từ trên xuống, khoảng cách từ lòng ra mép ngoài ở hai phía đối diện phải xấp xỉ nhau.
Lòng trong: tiêu chí nói thật nhiều nhất về xưởng
Mặt ngoài của chiếc vòng là thứ người mua nhìn đầu tiên, nên xưởng nào cũng cố làm cho đẹp. Lòng trong thì khuất, khó làm, ít khách soi. Vì vậy chất lượng lòng trong cho biết xưởng có làm đến nơi đến chốn hay chỉ làm phần nhìn thấy.
Một lòng vòng làm kỹ có ba đặc điểm. Thứ nhất, nó tròn đều, đo theo nhiều hướng không chênh nhiều. Thứ hai, nó trơn: vuốt ngón tay sạch và khô dọc lòng không thấy chỗ gợn hay chỗ rít. Thứ ba, nó bóng: rọi đèn vào lòng thấy phản chiếu gần giống mặt ngoài, không mờ đục, không vết xoáy.
Với vòng bình an, lòng trong còn phải phẳng. Áp vòng lên một ống tròn vừa cỡ hoặc nhìn ngang lòng vòng dưới đèn, mặt phẳng làm tốt không lượn sóng. Lòng lượn sóng làm vòng bình an mất đúng cái lý do người ta chọn nó: ôm sát và êm tay.
Nếu bạn là người bán, hãy biến việc soi lòng thành thói quen trước khách. Rọi đèn vào lòng chiếc vòng, để khách tự nhìn, là cách thuyết phục hơn mọi lời nói về tay nghề. Chiếc nào lòng còn mờ thì gửi lại xưởng làm thêm trước khi bày bán, đừng chờ khách phát hiện rồi mới giải thích.
Cạnh bo và mặt bóng
Cạnh bo phải đều quanh vòng. Nhìn nghiêng một chiếc vòng bình an hay bản dẹt, đường bo ở cạnh trong và cạnh ngoài nên giữ cùng một độ rộng khi xoay hết một vòng. Chỗ nào bo to bất thường thường là chỗ thợ đã mài thêm để xoá một vết.
Cạnh êm, không sắc. Vuốt tay qua mép, cạnh làm tốt êm như phần còn lại của vòng. Cạnh sắc không chỉ khó chịu khi đeo mà còn là chỗ dễ sứt, vì đá ở mép mỏng.
Mặt bóng liền một dải. Xoay vòng dưới đèn, dải sáng phản chiếu nên chạy liền, sắc nét. Chỗ dải sáng vỡ ra, nhoè đi là chỗ mặt đá chưa phẳng hoặc chưa đánh bóng tới.
Hai cạnh của một mép phải cân. Với vòng bình an, mép trong có hai cạnh, một ở phía trên và một ở phía dưới khi vòng nằm trên bàn. Hai cạnh này nên được vê bằng nhau; nếu một cạnh vê to, một cạnh gần như còn sắc, vòng sẽ có cảm giác lệch khi đeo và mặt cắt nhìn không cân.
Phân biệt vỏ cam với lỗi đánh bóng. Jadeite có thể có mặt bóng hơi gợn như vỏ cam, đều khắp vòng, do cấu trúc tinh thể. Lỗi đánh bóng thì thường là vết xoáy có hướng hoặc mảng mờ ở một chỗ.
Những chỗ dễ nhầm là lỗi tay nghề
Không phải điều gì trông lạ trên vòng cũng là lỗi của thợ. Trước khi kết luận, bạn nên nghĩ tới những khả năng sau:
- Bản hơi nhỏ ở một đoạn có kèm một vết tì vết gần đó: có thể thợ đã chủ động mài bớt để giảm vết. Hỏi người bán đoạn đó có lý do gì không.
- Vòng hơi bầu nhẹ ở vòng cũ đã đeo lâu: có thể vòng đã từng được mài rộng hay sửa, không phải lỗi ban đầu.
- Mặt có chấm nhỏ hơi lõm: thường là chỗ một hạt khoáng mềm hơn bị bật ra khi mài, thuộc về đá hơn là tay nghề.
- Vệt mờ nhẹ sau khi vòng mới mang về: có thể là bột bóng hay sáp chưa lau hết, rửa nước ấm xà phòng dịu sẽ hết.
- Ánh dịu, không chói ở vòng nephrite: là ánh tự nhiên của đá, không phải đánh bóng kém.
Phân biệt đúng giúp bạn không trách oan một chiếc vòng tốt, và giúp người bán trả lời khách chính xác thay vì chối hoặc nhận bừa. Khi không chắc, nhờ một thợ có kinh nghiệm xem trực tiếp vẫn là cách đáng tin nhất.
Dùng sáu tiêu chí khi chọn giữa hai chiếc vòng
Ví dụ giả định: bạn đang phân vân giữa hai chiếc vòng cùng màu, cùng ni. Chiếc thứ nhất màu đậm hơn một chút nhưng lòng trong mờ, một đoạn bản thắt lại rõ. Chiếc thứ hai màu nhạt hơn nhưng tròn đều, lòng bóng, cạnh êm. Nếu bạn định đeo hằng ngày, chiếc thứ hai thường là chiếc dễ chịu hơn và ít điểm yếu hơn khi va.
Đặt hai chiếc cạnh nhau trên cùng một tấm khăn, dưới cùng một ngọn đèn, sự khác biệt về tay nghề hiện ra nhanh hơn khi xem từng chiếc riêng lẻ. Sáu tiêu chí không cho bạn biết chiếc nào đáng tiền hơn, vì điều đó phụ thuộc chủ yếu vào chất đá, và chuyện định giá nằm ngoài bài này. Chúng chỉ giúp bạn biết chiếc nào được làm cẩn thận hơn. Đó là thông tin mà bạn tự kiểm được, không phải tin theo lời ai.
Bạn có thể ghi kết quả kiểm vào một mảnh giấy cho từng chiếc: tròn hay méo, bản đều hay lệch, lòng bóng hay mờ, cạnh êm hay sắc. Khi đặt hai mảnh giấy cạnh nhau, quyết định thường rõ hơn nhiều so với lúc chỉ nhìn màu. Nếu đang xem vòng trên mạng, hãy hỏi người bán ảnh chụp lòng trong và ảnh chụp nghiêng, cùng số đo bề bản ở vài điểm.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết vòng ngọc được làm tay kỹ hay không?
Kiểm sáu điều: độ tròn, độ đều bản, độ đều dày, lòng trong, cạnh bo và mặt bóng. Nhìn dưới đèn trắng, xoay chậm, vuốt tay dọc lòng và cạnh, đo bằng thước kẹp nếu có. Chỗ chênh lệch lớn mới là điều đáng lưu ý.
Vòng không tròn tuyệt đối có sao không?
Vòng làm tay hầu như không tròn tuyệt đối, chênh lệch nhỏ là bình thường và không ảnh hưởng khi đeo. Chỉ khi méo rõ, lòng bầu làm cấn tay, hoặc vòng nằm bập bênh trên mặt phẳng thì mới nên xem lại.
Vì sao nên soi lòng trong của vòng ngọc?
Lòng trong khó làm và ít người soi nên nó phản ánh xưởng có làm đến nơi không. Lòng tròn, trơn, bóng là dấu hiệu tốt. Lòng còn tiếp xúc với da suốt ngày nên lòng gồ ghề làm vòng cấn tay.
Tay nghề có ảnh hưởng độ bền của vòng không?
Có. Đoạn bản mỏng bất thường là chỗ yếu khi va, cạnh sắc dễ sứt, lòng gồ ghề làm vòng chịu lực không đều. Một chiếc vòng làm đều tay phân bổ lực tốt hơn, dù độ bền chủ yếu vẫn do chất đá và cách đeo.
Mua vòng online thì kiểm tay nghề thế nào?
Xin ảnh chụp lòng trong dưới đèn, ảnh chụp nghiêng thấy cạnh và bề bản, ảnh vòng đặt trên mặt phẳng, cùng số đo bề bản, độ dày ở vài điểm. Người bán có hàng làm kỹ thường sẵn lòng cung cấp những thông tin này.
Vỏ cam có bị tính là lỗi tay nghề không?
Vỏ cam nhẹ, đều khắp mặt vòng là đặc điểm của jadeite, không tính là lỗi. Chỉ khi mặt gợn sâu thành mảng hoặc có vết xoáy theo hướng thì mới là dấu hiệu khâu đánh bóng chưa tới.