Ở xưởng vòng ngọc, một phần phôi không đi được tới bước cuối: có phôi lộ vết nứt khi vừa khoan, có phôi gọt tới giữa chừng thì gặp tì vết lớn hay vết rạn, có phôi mỏng quá mức an toàn vì phải mài để né khuyết điểm. Thợ không vứt bỏ ngay, mà tìm cách cứu: hạ kiểu bản, đổi sang bản mảnh, hoặc chuyển phôi sang làm mặt, nhẫn, hạt.
Bài liệt kê các kiểu hỏng theo từng khâu, nguyên nhân thường gặp, các cách cứu, và điều quan trọng với người gửi đá nhờ làm: xưởng nên báo gì, khi nào, để hai bên không hiểu lầm. Bài không nói chuyện hao hụt tính từ khối đá thô, mà chỉ từ lúc tấm đá lên bàn khoan.
Vì sao hỏng giữa chừng là chuyện bình thường của nghề
Đá ngọc là một khối tự nhiên, không có bản vẽ bên trong. Người chia đá soi đèn, đọc bề mặt, nhưng ánh sáng không đi xuyên được mọi chỗ, nhất là đá đục hoặc đá nhiều màu. Một vết nứt nằm nghiêng sâu trong tấm, một ổ tì vết ở giữa bản, một mạch khoáng mềm, nhiều khi chỉ lộ ra khi mặt đá được gọt tới đúng chỗ.
Vì vậy, khi làm vòng, xưởng nào cũng có một tỉ lệ phôi không thành, nhiều hay ít tuỳ chất đá. Tấm đá sạch, hạt mịn cho tỉ lệ thành cao; tấm đá đã biết có nứt, nhiều màu, hạt thô cho tỉ lệ thấp hơn. Không có con số chung đúng cho mọi trường hợp, và người nói chắc chắn một tấm sẽ ra đủ bao nhiêu vòng là đang hứa điều không ai hứa được.
Điều phân biệt xưởng tốt không phải là không bao giờ hỏng, mà là phát hiện hỏng sớm, cứu được phần đá còn lại, và nói thật với người có đá. Một phôi hỏng ở bước khoan chỉ mất ít công; một phôi hỏng sau khi đã tạo bản và đánh bóng nửa chừng là mất gấp nhiều lần, nên thợ soi kỹ ở mọi bước chuyển khâu. Người ngoài nghề nhìn đống phôi bị loại thường tiếc, nhưng mỗi phôi loại đúng lúc là một chiếc vòng có vấn đề không tới tay người đeo.
Kiểu hỏng theo từng khâu
Bảng dưới gom những kiểu hỏng hay gặp nhất, theo trình tự phôi đi trong xưởng.
| Khâu | Kiểu hỏng | Nguyên nhân thường gặp | Thường phát hiện khi |
|---|---|---|---|
| Khoan | Phôi lộ vết nứt cắt ngang bản | Nứt có sẵn trong tấm, chưa thấy lúc soi | Soi phôi ngay sau khi tách |
| Khoan | Rạn quanh mép | Nước ngắt, khoan nhanh, nóng cục bộ | Soi đèn xiên quanh vòng |
| Khoan | Mẻ, vỡ khi tách phôi | Khoan một mặt xuyên thẳng, đẩy mạnh | Lúc tách phôi khỏi tấm |
| Tạo bản | Lộ tì vết lớn, chấm khoáng đen giữa mặt | Nằm sâu trong đá | Gọt tới gần hình cuối |
| Tạo bản | Bản quá mỏng sau khi né khuyết điểm | Phải mài sâu ở một đoạn | Đo thước kẹp quanh vòng |
| Tạo bản | Vỡ khi kẹp máy hoặc rơi | Kẹp quá chặt, thao tác vội | Ngay lúc xảy ra |
| Đánh bóng | Rạn chân chim do nhiệt | Ép lâu một chỗ trên bánh | Soi sau khi rửa bột |
Phần lớn kiểu hỏng có nguyên nhân từ đá, một phần từ thao tác. Thợ cẩn thận giảm được phần thao tác, còn phần đá thì chỉ phát hiện sớm được chứ không tránh hết được.
Các cách cứu một phôi vòng có vấn đề
Đổi sang kiểu bản tốn ít đá hơn. Phôi định làm bản tròn gặp vết ở góc có thể chuyển sang bản dẹt hoặc bình an, giữ được phần đá mà bản tròn phải gọt đi. Chiếc vòng khác ý ban đầu nhưng vẫn là một chiếc vòng lành.
Làm bản mảnh. Nếu vết nằm sát mặt ngoài, thợ có thể gọt sâu cả vòng thành vòng bản mảnh. Vòng mảnh hợp đeo chồng nhiều chiếc, dù bản nhỏ thì cũng cần đeo cẩn thận hơn.
Giữ khuyết điểm và nói rõ. Tì vết không ảnh hưởng độ bền, như một chấm khoáng hay một sợi vân, có thể được giữ lại. Thợ xoay để khuyết điểm nằm ở phía khuất khi đeo, ghi chú để người bán nói với khách.
Chuyển phôi sang món khác. Phôi có vết nứt cắt ngang bản không nên làm vòng. Thợ cắt phôi theo vết nứt thành từng đoạn cong, làm mặt dây hình cong, mặt trứng, hạt hoặc nhẫn nếu đoạn đủ dày.
Ghép bằng kim loại theo thiết kế. Một số phôi gãy hoặc nứt được cắt thành các đoạn sạch rồi ghép lại bằng khớp kim loại thành vòng đoạn. Đây là thiết kế từ đầu, khác với việc bịt một chiếc vòng đang đeo bị nứt, và có danh mục riêng về vòng phối kim loại.
Phân biệt cứu phôi và che lỗi
Cứu phôi là làm ra một sản phẩm lành, đúng với tình trạng thật của đá. Che lỗi là làm cho khuyết điểm không nhìn thấy được mà vẫn để nguyên nó trong sản phẩm, rồi bán như hàng không có vấn đề. Ranh giới giữa hai chuyện không nằm ở kỹ thuật, mà ở việc có nói thật hay không.
Một chiếc vòng có vết rạn nhỏ được đánh bóng kỹ đến mức nhìn dưới đèn quầy không thấy, nhưng soi đèn xiên vẫn thấy, là ví dụ điển hình. Nếu người bán nói rõ "có một vết rạn nhỏ ở đoạn này, đeo cẩn thận", đó là một sản phẩm trung thực. Nếu không nói, khách có thể chỉ phát hiện khi vết rạn lan ra sau một lần va nhẹ.
Việc lấp nứt bằng keo hay nhựa, dù chỉ ở một vết, làm chiếc vòng không còn là ngọc chưa xử lý, và phải được ghi rõ. Phần gọi tên hàng đã xử lý và giám định có nhiều tài liệu chuyên môn; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng một xưởng cứu phôi tử tế không dùng cách này rồi im lặng.
Người mua có thể tự bảo vệ bằng cách soi vòng dưới đèn xiên trước khi mua, hỏi thẳng "chiếc này có vết nào cần biết không", và đề nghị ghi câu trả lời lên hoá đơn.
Khi bạn gửi đá nhờ xưởng làm vòng: thoả thuận trước những gì
Với người mang đá của gia đình hay đá mua về đi làm vòng, chuyện phôi hỏng giữa chừng là rủi ro có thật. Thoả thuận trước những điểm sau giúp tránh hiểu lầm:
- Xưởng soi và báo tình trạng tấm đá trước khi khoan, nói rõ chỗ nào nghi có nứt.
- Nếu phôi lộ vết nghiêm trọng ở bất kỳ khâu nào, xưởng dừng lại và hỏi ý bạn, không tự quyết làm tiếp hay đổi món.
- Thứ tự ưu tiên của bạn: giữ vòng to bản dù có tì vết, hay chấp nhận vòng nhỏ hơn nhưng sạch.
- Phôi không thành vòng, lõi và các mảnh có thể dùng được đều trả lại bạn, trừ khi bạn đồng ý khác.
- Xưởng chụp ảnh tình trạng đá lúc nhận, phôi sau khi khoan và vòng thành phẩm, để hai bên cùng có.
- Cách tính công khi phôi hỏng giữa chừng không do lỗi thao tác: nói trước để không bất ngờ, bài này không bàn mức công cụ thể.
Những điều trên nên được ghi vào phiếu nhận đá có chữ ký hai bên. Một xưởng chịu ghi rõ những điều này thường là xưởng có thói quen làm việc minh bạch.
Thói quen giúp xưởng bớt phôi hỏng
Không có cách nào làm tỉ lệ hỏng về không, nhưng những xưởng làm lâu năm thường giữ một số thói quen giúp phát hiện sớm và giảm phần hỏng do người:
- Soi đèn ở mọi lần chuyển khâu, không chỉ ở đầu và cuối; mỗi lần soi chỉ mất một phút, rẻ hơn nhiều so với công làm tiếp một phôi đã có vấn đề.
- Ghi lên phôi bằng bút dầu những chỗ nghi ngờ, để người làm khâu sau biết mà nhẹ tay.
- Không giao phôi đá khó, nhiều vết, cho thợ mới học; thợ mới tập trên phôi đá rẻ, ít rủi ro.
- Dừng máy ngay khi tiếng chạy đổi khác thường hay nước ra đục bất thường, kiểm rồi mới chạy tiếp.
- Kẹp phôi có đệm mềm, lực kẹp vừa đủ giữ, không siết theo thói quen.
- Cho thợ nghỉ tay giữa ca; nhiều lỗi rơi phôi, ép quá lâu xảy ra vào cuối buổi khi tay mỏi và mắt mỏi.
- Chia việc sao cho phôi đá quý hiếm được người có kinh nghiệm nhất làm từ đầu tới cuối, không chuyền qua quá nhiều tay.
- Ghi sổ mỗi phôi hỏng: hỏng ở khâu nào, kiểu gì, do đá hay do thao tác, để cuối tháng nhìn lại.
Những thói quen này nghe đơn giản, nhưng chính chúng làm nên khác biệt giữa xưởng ra vòng đều và xưởng thỉnh thoảng giao những chiếc có vấn đề mà không ai biết đã sinh ra ở bước nào.
Khi phôi hỏng do thao tác: xưởng nên làm gì
Có những trường hợp phôi hỏng không phải vì đá mà vì người: kẹp máy quá chặt làm vỡ, đánh rơi phôi, ép bánh bóng quá lâu sinh rạn, đo nhầm làm mài lòng quá ni. Những chuyện này xảy ra ở xưởng nào cũng có, dù hiếm.
Cách xử lý đúng là nói thật với chủ đá ngay khi phát hiện, đưa ra phương án cứu phần đá còn lại, và thoả thuận về trách nhiệm theo những gì đã ghi trên phiếu. Giấu đi rồi đổi sang một phôi khác tương tự là việc không nên làm, vì chủ đá có quyền biết số phận phần đá của mình, và vì đá khác thì không còn là đá của họ.
Ví dụ giả định: một xưởng nhận tấm đá của khách để làm hai chiếc vòng, trong lúc tạo bản chiếc thứ hai thì thợ kẹp mạnh tay làm vỡ đôi. Xưởng gọi khách, gửi ảnh, đề xuất làm hai mặt cong và một nhẫn từ các đoạn vỡ, đồng thời trao đổi phần công của chiếc vòng hỏng theo thoả thuận. Khách có thể không vui, nhưng biết rõ chuyện gì đã xảy ra và vẫn nhận lại toàn bộ phần đá.
Với người làm nghề, sổ ghi lỗi theo từng loại cũng có ích: cùng một kiểu hỏng lặp lại nhiều lần thường chỉ ra một vấn đề ở máy hoặc ở thói quen thao tác, sửa được.
Câu hỏi thường gặp
Làm vòng ngọc có hay bị hỏng giữa chừng không?
Có. Đá ngọc tự nhiên có vết nứt, tì vết nằm sâu mà soi đèn không thấy hết, nên xưởng nào cũng có phôi không thành vòng. Tỉ lệ cao hay thấp tuỳ chất đá; không ai hứa chắc được một tấm đá ra đủ bao nhiêu vòng.
Phôi vòng bị nứt thì thợ làm gì?
Tuỳ vị trí vết nứt. Nứt sát mép có thể mài bỏ, đổi sang kiểu bản tốn ít đá hơn hoặc làm bản mảnh. Nứt cắt ngang bản thì không nên làm vòng, thợ cắt phôi thành đoạn để làm mặt, nhẫn, hạt.
Vòng có tì vết được giữ lại có phải hàng kém không?
Không hẳn. Tì vết như chấm khoáng hay sợi vân không ảnh hưởng độ bền thường được giữ lại để không phải mài mỏng vòng. Điều quan trọng là người bán nói rõ vị trí tì vết, còn đẹp hay không là tuỳ cảm nhận người đeo.
Gửi đá làm vòng mà phôi hỏng thì có được nhận lại đá không?
Phần đá còn lại, gồm phôi hỏng, lõi và các mảnh dùng được, thuộc về bạn trừ khi có thoả thuận khác. Nên ghi điều này vào phiếu nhận đá từ đầu và đề nghị xưởng chụp ảnh ở từng khâu.
Làm sao biết xưởng có che lỗi trên vòng không?
Soi vòng dưới đèn xiên, xoay chậm, tìm vết rạn và vùng mặt bóng bất thường; hỏi thẳng người bán vòng có vết nào cần biết và đề nghị ghi câu trả lời lên hoá đơn. Nghi ngờ có keo lấp nứt thì cần giám định.
Vòng ghép đoạn bằng kim loại có phải vòng hỏng không?
Một số vòng ghép đoạn được làm từ phôi không đủ nguyên vẹn để thành vòng liền, nhưng cũng có vòng ghép được thiết kế như vậy từ đầu. Đây là một kiểu sản phẩm riêng, cần được gọi đúng tên khi bán, không phải vòng liền khối.