Khi ngã xe máy và chống tay xuống đường, chiếc vòng ngọc ở cổ tay có thể vỡ ngay lúc va chạm, và cạnh vỡ của ngọc đủ sắc để cứa vào da; việc đầu tiên là cầm máu bằng cách ép một miếng vải sạch lên vết thương, rồi đánh giá xem có cần đi khâu hay khám cổ tay không. Phản xạ chống tay khi ngã gần như ai cũng có. Cổ tay vì thế là chỗ chịu lực đầu tiên, và chiếc vòng nằm đúng chỗ ấy, kẹp giữa xương cổ tay và mặt đường.
Bài viết nói về những gì thường xảy ra trong tình huống này và nguyên tắc sơ cứu ban đầu phổ thông, để bạn hoặc người đi cùng xử lý bình tĩnh trong vài phút đầu. Bài không thay cho việc khám: mọi vết thương sâu, chảy máu nhiều hay có tê, yếu ngón tay đều cần nhân viên y tế đánh giá.
Những gì viết ở đây cũng đúng với các cú ngã khác khi đang đeo vòng: trượt chân trên sàn ướt, vấp bậc cầu thang, ngã xe đạp. Chỉ khác là trên đường phố, ngoài vết thương còn có xe cộ xung quanh, nên an toàn của người bị ngã luôn được đặt trước.
Chuyện gì xảy ra với chiếc vòng khi bạn ngã chống tay
Khi ngã về phía trước hay sang bên, bàn tay duỗi ra và đập xuống mặt đường, cổ tay gập ngửa ra sau. Một chiếc vòng rộng thường bị trượt về phía bàn tay và va thẳng xuống đất; một chiếc vòng khít thì bị kẹp giữa cổ tay và mặt đường. Ngọc phỉ thuý rất dai so với nhiều loại đá, nhưng một cú va đột ngột vào bê tông, nhựa đường dưới sức nặng cả cơ thể vẫn có thể làm vòng nứt, mẻ hoặc vỡ thành vài mảnh.
Khi vòng vỡ, các mảnh có cạnh sắc giống như mảnh sứ. Chúng có thể cứa vào da ngay lúc vỡ, hoặc khi người bị ngã đứng dậy, phủi tay, vô tình đè lên mảnh vỡ. Một số mảnh có thể còn mắc trên tay nếu vòng chỉ vỡ một chỗ và hai đầu vỡ chĩa vào da.
Ngay cả khi vòng không vỡ, cú va qua vòng cũng có thể làm bầm, sưng một vòng quanh cổ tay, và lực dồn qua vòng vào xương. Vì vậy sau một cú ngã có đeo vòng, đừng chỉ nhìn chiếc vòng còn nguyên hay không; hãy nhìn bàn tay và cổ tay trước.
Sơ cứu vết cắt do mảnh vòng vỡ: những phút đầu
Các bước dưới đây là nguyên tắc sơ cứu phổ thông cho vết cắt ở cổ tay, áp dụng khi người bị ngã còn tỉnh táo và không có chấn thương nặng khác cần ưu tiên.
- Đưa người bị ngã vào lề đường an toàn trước. Đừng ngồi giữa đường nhặt mảnh vòng; mảnh vòng có thể nhặt sau, xe đang chạy thì không chờ.
- Nhìn nhanh vết thương. Nếu có mảnh vòng cắm vào da, đừng rút ra; mảnh đang cắm có thể đang chèn bớt chảy máu.
- Lấy vải sạch, gạc hoặc khăn gấp nhiều lớp, ép thẳng lên vết thương với lực vừa, giữ liên tục, không mở ra xem mỗi phút.
- Nâng tay bị thương cao hơn tim trong lúc ép, nếu tay không có dấu hiệu gãy.
- Nếu vòng còn nguyên trên tay mà cổ tay bắt đầu sưng, tháo vòng ngay khi có thể làm nhẹ nhàng; không tháo được thì nói với nhân viên y tế khi tới nơi.
- Khi máu đã cầm, với vết nông và sạch, rửa nhẹ bằng nước sạch cho trôi bụi đất, rồi che bằng gạc sạch.
- Thu các mảnh vòng vào khăn hay túi riêng, dùng khăn bọc tay khi nhặt, để không bị cứa lần thứ hai.
Đừng đổ cồn, nước muối đặc, bột thuốc lá, kem đánh răng hay bất cứ thứ gì lên vết cắt ở hiện trường. Nước sạch và miếng gạc sạch là đủ cho bước đầu.
Mặt trong cổ tay: vì sao một vết cắt nhỏ ở đây vẫn cần khám
Gân, mạch máu, dây thần kinh nằm nông. Ở mặt trong cổ tay, nơi bạn hay sờ mạch, lớp da và mô dưới da khá mỏng. Ngay dưới đó là các gân gập ngón tay, động mạch và các dây thần kinh chi phối cảm giác, cử động của bàn tay.
Vết nhỏ bên ngoài có thể sâu bên trong. Mảnh ngọc sắc và nhọn có thể tạo vết cắt miệng nhỏ nhưng đi sâu. Nhìn bề mặt không đủ để biết có tổn thương gân hay dây thần kinh hay không.
Hãy thử cử động và cảm giác. Sau khi máu cầm, nhờ người bị thương nắm mở bàn tay, gập duỗi từng ngón, chạm nhẹ vào đầu các ngón xem cảm giác có như bên kia không. Ngón nào không gập được, yếu hơn hẳn hay tê bì là lý do để đi khám ngay.
Máu chảy thành tia hoặc không cầm được. Máu phun theo nhịp hoặc ép liên tục khoảng mười phút mà vẫn thấm ướt qua gạc là tình huống cấp cứu. Tiếp tục ép, thêm gạc lên trên, không bỏ lớp cũ ra, và đến cơ sở y tế ngay.
Loại vết thương và việc nên làm
Bảng dưới gom các kiểu vết thương hay gặp khi ngã có đeo vòng. Đây là định hướng chung; khi phân vân, đi khám là lựa chọn an toàn.
| Vết thương | Việc nên làm | Vì sao |
|---|---|---|
| Trầy xước nông, không có mảnh vỡ | Rửa sạch, che gạc, theo dõi | Thường tự lành, cần giữ sạch |
| Vết cắt há miệng, mép không khép lại | Ép cầm máu, đi khám để xem có cần khâu | Vết há thường lành tốt hơn khi được xử lý sớm |
| Có mảnh ngọc cắm trong da | Không rút, giữ cố định, đi khám | Rút ra có thể làm chảy máu nhiều hơn, sót mảnh nhỏ |
| Vết cắt ở mặt trong cổ tay kèm tê, yếu ngón | Đi khám ngay | Có thể có tổn thương gân, dây thần kinh |
| Máu chảy nhiều, không cầm sau khi ép | Ép tiếp, đi cấp cứu ngay | Có thể tổn thương mạch máu |
| Cổ tay đau nhiều, biến dạng, không cử động được | Giữ yên tay, đi khám, có thể cần chụp | Có thể gãy xương kèm theo |
| Vết thương dính đất cát đường phố | Rửa sạch, hỏi nhân viên y tế về tiêm phòng uốn ván | Vết thương bẩn có nguy cơ nhiễm trùng |
Dòng cuối của bảng hay bị bỏ qua. Vết thương ngoài đường dính đất cát là loại vết thương mà nhân viên y tế thường hỏi về tình trạng tiêm phòng uốn ván. Nếu bạn không nhớ lần tiêm gần nhất, hãy nói thật để họ tư vấn.
Nhặt và giữ mảnh vòng: an toàn trước, kỷ niệm sau
Nhiều người, nhất là khi chiếc vòng là kỷ vật của mẹ, của bà, phản xạ đầu tiên sau khi ngã là đi tìm mảnh vòng. Điều ấy dễ hiểu, nhưng thứ tự nên là: người trước, xe sau, vòng sau cùng. Một chiếc vòng vỡ không còn vỡ thêm được nữa, còn một người đứng giữa lòng đường tìm mảnh vỡ lúc chạng vạng thì có thể gặp nguy hiểm thật.
Khi đã an toàn, nhờ người đi cùng nhặt mảnh vòng bằng khăn hay túi ni lông lộn trái bọc tay, không nhặt bằng tay trần. Gom vào một túi riêng, không để chung với điện thoại, chìa khoá. Mảnh nhỏ rơi vào khe đường hay lẫn trong sỏi thì đành chịu; việc chụp lại vị trí có thể giúp tìm lại vào hôm sau khi trời sáng, nếu đó là chỗ an toàn.
Về nhà, các mảnh vòng lớn có thể mang tới thợ để hỏi chuyện làm lại thành món khác. Việc đó không gấp. Trong vài ngày đầu, cổ tay và vết thương cần được ưu tiên hơn.
Những ngày sau tai nạn: theo dõi vết thương và cổ tay
Vết cắt đã được xử lý vẫn cần theo dõi vài ngày. Những dấu hiệu nên quay lại khám là vùng quanh vết thương đỏ lan rộng ra, nóng, sưng tăng, đau nhói theo nhịp, chảy dịch đục hay mủ, có vệt đỏ chạy dọc cẳng tay, hoặc người bị thương sốt. Thay gạc theo hướng dẫn, giữ vết thương khô sạch, và không đeo lại vòng hay đồng hồ đè lên chỗ ấy cho tới khi lành hẳn.
Cổ tay cũng cần được để ý riêng. Ngã chống tay là kiểu chấn thương hay gây gãy các xương nhỏ ở cổ tay, trong đó có những đường gãy không lộ rõ ngay. Đau dai dẳng ở phía ngón cái của cổ tay, đau khi cầm nắm, xoay tay, hay sưng không giảm sau vài ngày là lý do để đi khám và chụp, kể cả khi lúc mới ngã bạn thấy không đến nỗi. Đừng lấy việc "vẫn cử động được" làm bằng chứng là không gãy.
Còn chiếc vòng, nếu chưa vỡ hẳn, hãy xem kỹ dưới đèn trước khi đeo lại. Một cú va đủ mạnh để làm bạn ngã cũng có thể để lại vết rạn trong thân vòng. Vòng có vết rạn mới chạy ngang thân thì tạm cất đi, mang tới thợ hỏi, chứ đừng đeo tiếp như chưa có chuyện gì.
Phòng trước: đi xe máy với vòng ngọc trên tay
Không thể tránh mọi cú ngã, nhưng có thể làm cho chiếc vòng ít khi trở thành vật gây thương tích. Găng tay xe máy có phần cổ găng che được cổ tay, hoặc áo khoác dài tay có bo chun, sẽ là một lớp đệm giữa vòng, da và mặt đường. Lớp vải này không ngăn vòng vỡ nhưng giảm đáng kể khả năng mảnh vỡ cứa trực tiếp vào da.
Với những chuyến đi xa, đi đường đèo, đường trơn mưa hay đường đang thi công, nhiều người chọn tháo vòng cất vào túi trong của áo hay ngăn khoá của cốp xe. Thói quen này còn tránh được những va chạm nhỏ trong lúc dắt xe, đẩy xe lên lề, mở cốp, những việc mà cổ tay thường đập vào yên xe, tay lái, ổ khoá.
Chọn vòng cũng là một cách phòng. Vòng mảnh, bản tròn, không có chạm khắc nhô ra thì ít mắc và ít vỡ thành mảnh lớn sắc hơn vòng bản dày có cạnh. Nhưng không có chiếc vòng cứng nào an toàn tuyệt đối khi ngã; nếu công việc của bạn là chạy xe cả ngày, một chuỗi hạt dây co giãn hay để vòng ở nhà có lẽ hợp lý hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vòng ngọc vỡ có sắc tới mức gây vết cắt sâu không?
Có thể. Ngọc khi vỡ tạo ra cạnh sắc và mũi nhọn giống mảnh sứ hay thuỷ tinh dày. Phần lớn chỉ gây vết cắt nông, nhưng ở mặt trong cổ tay, nơi gân và dây thần kinh nằm nông, một mảnh nhọn có thể đi sâu hơn vẻ ngoài.
Có nên tự rút mảnh vòng cắm vào da không?
Không nên với mảnh cắm sâu hay mảnh lớn. Giữ nguyên, che xung quanh bằng gạc sạch và đi khám. Mảnh rất nhỏ, nông ở bề mặt có thể được rửa trôi, nhưng khi phân vân, để nhân viên y tế lấy ra sẽ an toàn hơn.
Ép cầm máu bao lâu thì nên đi khám?
Nếu ép liên tục khoảng mười phút mà máu vẫn thấm ướt gạc, hoặc máu chảy thành tia, cần đi cấp cứu ngay. Vết thương há miệng, sâu, có tê hay yếu ngón tay cũng cần khám dù máu đã cầm.
Vết cắt ngoài đường có cần tiêm phòng uốn ván không?
Tuỳ tình trạng vết thương và lịch sử tiêm phòng của bạn. Vết thương dính đất cát là loại nhân viên y tế thường hỏi tới uốn ván. Nếu không nhớ lần tiêm gần nhất, hãy đi khám để được tư vấn cụ thể.
Ngã mà vòng không vỡ thì có cần làm gì không?
Xem cổ tay trước: đau, sưng, khó cử động thì đi khám. Nếu tay ổn, tháo vòng ra xem dưới đèn vì vòng có thể đã nứt mà mắt thường chưa thấy ngay. Tay đang sưng thì tháo vòng sớm, đừng đợi.
Đeo găng tay xe máy có bảo vệ được vòng không?
Găng có cổ che cổ tay giúp giảm khả năng mảnh vỡ cứa vào da và giảm trầy xước khi ngã. Nó không ngăn được vòng vỡ khi va đập mạnh. Với những chuyến đi dài hoặc đường xấu, tháo vòng cất đi vẫn là cách chắc nhất.