Hầu hết các cơ sở y tế yêu cầu tháo vòng, nhẫn và mọi trang sức trước khi phẫu thuật hay làm các thủ thuật có gây mê, an thần, và thường cũng khuyên không đeo vòng cứng trong thời gian nằm viện. Lý do chủ yếu là an toàn cho bàn tay: sau mổ và khi truyền dịch tay có thể sưng, cổ tay và mu bàn tay là nơi hay đặt kim truyền, và người đang được gây mê không thể báo khi vòng bắt đầu ép.
Cách làm an toàn nhất với vòng ngọc là tháo ra ở nhà trước ngày nhập viện, khi tay còn bình thường, và để vòng ở nhà. Bài dưới đây giải thích từng lý do, những thủ thuật nhỏ có cần tháo không, việc cần làm nếu vòng không tháo được, và cách giữ vòng khỏi thất lạc. Quy định cụ thể của nơi bạn điều trị luôn là thứ cần làm theo.
Vì sao phải tháo vòng: từng lý do một
Tay có thể sưng sau mổ. Phẫu thuật, nằm lâu một tư thế và truyền nhiều dịch đều có thể làm tay chân phù. Vòng vừa khít trước mổ có thể thành chật sau mổ, lúc bạn còn yếu và tay đang gắn đường truyền.
Mu bàn tay và cổ tay là chỗ hay đặt kim truyền. Nhân viên y tế cần chỗ trống để đặt kim luồn, dán băng cố định và quan sát vị trí kim. Vòng cứng nằm sát đó vừa vướng, vừa có thể tì vào chỗ kim.
Người đang gây mê không báo được cảm giác. Khi tỉnh, bạn sẽ thấy ngay vòng đang ép hay tay bị tì vào thành bàn mổ. Khi được gây mê, việc theo dõi hoàn toàn dựa vào người khác, nên những vật có thể gây ép được loại bỏ từ trước.
Dụng cụ điện trong phòng mổ và kim loại trên người. Nhiều ca mổ dùng dụng cụ cắt đốt bằng điện. Các hướng dẫn phòng mổ thường yêu cầu tháo trang sức kim loại vì lo ngại dòng điện đi qua chỗ kim loại chạm da. Bản thân ngọc không dẫn điện, nhưng đai bịt, khoá, bản lề kim loại trên vòng thì có.
Vệ sinh và kiểm soát nhiễm khuẩn. Bề mặt vòng, nhất là chỗ khe giữa đá và kim loại, là nơi bụi bẩn đọng. Trong môi trường cần vô khuẩn, càng ít vật lạ trên người càng tốt.
Vòng dễ vỡ và dễ mất. Chuyển giường, đổi tư thế, va vào thành giường kim loại là chuyện thường ngày ở bệnh viện. Vòng ngọc va mạnh có thể vỡ; tháo ra rồi để trên khay lại dễ lạc.
Thủ thuật nào thường cần tháo vòng
Không phải lần nào vào bệnh viện cũng cần tháo vòng. Bảng dưới gom các tình huống phổ biến theo hướng thường gặp; nơi bạn khám có thể có quy định khác, và quy định ấy là thứ phải theo.
| Tình huống | Thường cần tháo vòng? | Lý do chính |
|---|---|---|
| Phẫu thuật có gây mê toàn thân | Có | Gây mê, truyền dịch, có thể sưng sau mổ, dụng cụ điện |
| Mổ hoặc thủ thuật ở tay, cẳng tay, vai cùng bên | Có, và nên tháo từ sớm | Vùng mổ sưng nhiều, cần băng, nẹp |
| Nội soi dạ dày, đại tràng có an thần | Thường được yêu cầu | Có đặt kim truyền, người bệnh không tỉnh hẳn |
| Sinh thường, sinh mổ | Thường được yêu cầu | Có thể chuyển sang mổ, truyền dịch, phù sau sinh |
| Nằm viện điều trị nội khoa nhiều ngày | Nên tháo | Truyền dịch kéo dài, nằm lâu, dễ phù và dễ mất đồ |
| Khám ngoại trú, lấy máu ở khuỷu tay | Thường không cần | Không đụng tới cổ tay, trừ khi lấy máu ở mu bàn tay |
Với chụp chiếu như X-quang, CT, MRI, chuyện tháo vòng có những lý do riêng và được nói kỹ ở một bài khác trong danh mục này. Điểm chung là: không chắc thì hỏi trước, và tháo ở nhà dễ hơn tháo ở viện.
Tháo từ lúc nào thì hợp lý
Với ca mổ có hẹn trước, nên tháo vòng ở nhà một hai ngày trước khi nhập viện. Lúc đó tay đang bình thường, bạn có thời gian làm chậm rãi với xà phòng, và cất được vòng vào chỗ quen thuộc trong nhà. Nhiều người đợi tới buổi sáng ngày mổ mới tháo, gặp lúc nhịn ăn, lo lắng, tay lạnh, cộng thêm thời gian gấp gáp, thành ra khó tháo hơn ngày thường.
Với người đã đeo một chiếc vòng nhiều năm không tháo, nên thử tháo sớm hơn, ngay khi biết lịch mổ. Có người phát hiện ra chiếc vòng đã không còn qua được khớp bàn tay nữa, vì bàn tay to ra theo tuổi tác, cân nặng hoặc khớp ngón cái biến dạng. Biết sớm thì còn thời gian để báo bác sĩ và tìm cách xử lý bình tĩnh, thay vì tới phòng mổ mới phát hiện.
Với những lần nhập viện cấp cứu, không có thời gian chuẩn bị, người nhà nên nhắc nhân viên y tế về chiếc vòng ngay khi có thể và nhận giữ nó sau khi tháo. Người bệnh trong tình trạng nặng thường không nhớ tới chuyện này.
Nếu vòng không tháo được: làm gì trước ngày mổ
Một chiếc vòng không tháo ra được không phải là chuyện hiếm, và cũng không phải lý do để hoãn chuyện điều trị. Điều quan trọng là báo sớm để nhân viên y tế có phương án.
- Thử tháo ở nhà theo cách nhẹ nhàng: buổi sáng, nâng tay, làm trơn bằng xà phòng, chụm ngón. Không kéo mạnh tới trầy da, vì vết trầy ở tay trước mổ cũng là điều không mong muốn.
- Nếu không được, báo ngay ở buổi khám trước mổ, không đợi tới hôm mổ. Nói rõ vòng bằng ngọc, có phần kim loại hay không, đã đeo bao lâu.
- Hỏi bác sĩ xem với ca mổ của bạn, vòng cần được tháo bằng mọi cách hay có phương án khác. Câu trả lời tuỳ loại phẫu thuật và quy định của nơi đó.
- Nếu cần tháo bằng cách cắt hoặc phá vòng, hỏi xem việc ấy được làm khi nào, ở đâu, và đồng ý sẵn để không làm chậm lịch mổ.
- Báo cho người nhà biết quyết định, để họ giữ các mảnh vòng nếu vòng phải phá.
Đừng che giấu chiếc vòng dưới tay áo hay băng dán tự làm với hy vọng không ai để ý. Nhân viên y tế cần biết mọi vật trên người bạn trước khi gây mê; một chiếc vòng bị phát hiện vào phút chót chỉ làm mọi việc gấp gáp hơn.
Giữ vòng không thất lạc trong thời gian nằm viện
Bệnh viện là nơi đông người, đồ đạc của người bệnh được dọn đi dọn lại nhiều lần, và rất nhiều món trang sức nhỏ đã thất lạc chỉ vì để nhầm chỗ. Vài thói quen giúp chiếc vòng của bạn an toàn:
- Để vòng ở nhà là cách tốt nhất. Không mang theo thì không mất.
- Nếu đã lỡ mang theo, giao cho một người nhà cụ thể giữ và mang về, đừng để trong tủ đầu giường hay ngăn kéo chung.
- Không gói vòng trong khăn giấy, túi ni lông mỏng hay để trong cốc. Những thứ này rất dễ bị coi là rác khi dọn phòng.
- Bỏ vòng vào một túi vải hoặc hộp nhỏ có màu dễ nhận, để riêng, không chung với túi thuốc hay đồ vệ sinh.
- Chụp ảnh chiếc vòng trước khi nhập viện, ghi lại đặc điểm (màu, vân, vết nhỏ, phần kim loại). Nếu có sự cố, ảnh giúp bạn mô tả và nhận lại.
- Nếu bệnh viện có quầy hoặc thủ tục giữ đồ có giá trị, hỏi rõ cách nhận lại và giữ giấy biên nhận.
Những điều này nghe đơn giản, nhưng khi một người thân đang trong phòng mổ, cả nhà khó nghĩ tới chiếc vòng. Làm từ trước khi đi viện thì lúc đó không ai phải lo.
Những thứ khác sẽ nằm quanh cổ tay bạn trong bệnh viện
Khi nhập viện, nhiều nơi đeo cho người bệnh một vòng nhận dạng bằng nhựa ở cổ tay, ghi tên và mã hồ sơ. Đây là thứ nhân viên y tế kiểm tra trước mỗi lần cho thuốc, lấy máu, truyền dịch. Một chiếc vòng ngọc nằm cạnh đó vừa chiếm chỗ, vừa làm vòng nhận dạng xoay lệch, khó đọc, và khi tay phù thì hai vòng cùng ép một chỗ.
Ở phòng hồi sức hay khi cần theo dõi sát, người bệnh có thể được đặt thêm các thiết bị ở tay: kẹp đo nồng độ oxy ở đầu ngón tay, băng đo huyết áp ở cánh tay, có khi cả một đường đo huyết áp liên tục ở cổ tay. Nhân viên y tế cần chọn tay nào cho việc gì, và một tay có vòng cứng làm giảm lựa chọn của họ.
Người bệnh nằm lâu còn được trở mình, nâng đỡ, kê tay nhiều lần trong ngày. Mỗi lần như vậy, vòng ngọc có thể va vào thành giường, cọ vào da ở mặt trong cổ tay. Với người da mỏng hay đang yếu, chỗ cọ xát lặp lại ấy dễ trầy. Tất cả những điều này dẫn về cùng một lời khuyên: trong thời gian nằm viện, cổ tay càng trống càng tốt.
Sau mổ và sau khi xuất viện: khi nào đeo lại
Không có một mốc chung cho mọi người. Nhìn chung, nên đợi tới khi tay hết phù, các vết kim truyền ở cổ tay và mu bàn tay đã lành, và bạn đã đi lại, sinh hoạt gần như bình thường. Với mổ ở tay hoặc vai, hãy hỏi bác sĩ điều trị hay người hướng dẫn tập phục hồi trước khi đeo lại bất cứ thứ gì phải ép qua khớp bàn tay.
Khi đeo lại lần đầu, làm như khi đeo một chiếc vòng mới: dùng xà phòng, đưa từ từ, và dừng nếu thấy khó hơn trước. Sau một đợt điều trị dài, nhiều người giảm cân, bàn tay nhỏ đi và chiếc vòng cũ trở nên lỏng hơn. Vòng lỏng thì dễ đeo, nhưng cũng dễ va vào mép bàn, thành giường, nên để ý thêm trong thời gian sức khoẻ còn đang hồi lại.
Còn nếu bạn thấy không tháo được nữa sau lần này, hoặc đã phải nhờ cắt, đó là dịp để nghĩ lại: có lẽ một chiếc vòng rộng hơn, hay một kiểu vòng có khoá mở được, sẽ hợp hơn với giai đoạn này của cuộc sống.
Câu hỏi thường gặp
Mổ ở chân có cần tháo vòng tay không?
Thường vẫn cần, vì lý do không chỉ nằm ở vùng mổ. Gây mê, truyền dịch qua kim ở tay, phù sau mổ và việc theo dõi người bệnh đều liên quan tới bàn tay. Hỏi nơi bạn mổ để biết quy định cụ thể.
Vòng ngọc không phải kim loại thì có cần tháo khi mổ không?
Ngọc không dẫn điện, nhưng lý do tháo vòng còn là sưng tay, kim truyền, theo dõi khi gây mê và nguy cơ vỡ, mất. Nếu vòng có phần kim loại, lý do càng rõ. Hầu hết nơi mổ đều yêu cầu tháo tất cả trang sức.
Nội soi không gây mê có phải tháo vòng không?
Tuỳ nơi và tuỳ thủ thuật. Nhiều nơi vẫn đặt kim truyền dự phòng và yêu cầu tháo trang sức cho đồng bộ. Bạn nên hỏi khi đặt lịch, rồi tháo ở nhà cho tiện.
Vòng đeo hàng chục năm không tháo được thì có bị từ chối mổ không?
Thường không, nhưng cần báo sớm để có phương án. Nhân viên y tế có thể tìm cách tháo, quyết định cắt vòng, hoặc chọn cách xử lý khác tuỳ ca mổ. Báo ở buổi khám trước mổ giúp tránh bị dời lịch vào phút chót.
Người nhà nên giữ vòng hay gửi bệnh viện giữ?
Đơn giản nhất là để ở nhà. Nếu đã mang theo, một người nhà tin cậy giữ và mang về là cách nhiều gia đình chọn. Gửi giữ ở bệnh viện thì hỏi rõ thủ tục và giữ biên nhận.
Sau mổ tay vẫn sưng có nên đeo vòng lại không?
Không nên. Đợi tay hết sưng, vết kim truyền lành và sức khoẻ ổn định rồi hãy đeo. Nếu sưng kéo dài hoặc chỉ một bên tay sưng nhiều, báo bác sĩ điều trị để được khám.