Một chiếc vòng ngọc bóng không phải nhờ một lần đánh bóng, mà nhờ đi qua nhiều cấp mài từ thô đến mịn, mỗi cấp xoá vết của cấp trước, rồi mới tới bước bột bóng trên bánh nỉ, bánh da hay bánh gỗ. Bỏ qua một cấp, vết xước của cấp thô hơn vẫn nằm đó dưới lớp bóng, nhìn nghiêng dưới đèn sẽ thấy.
Bài này nói về đánh bóng một chiếc vòng mới làm ở xưởng, không phải đánh bóng lại vòng cũ bị xước mờ. Bài cũng giải thích một hiện tượng làm nhiều người thắc mắc khi soi vòng jadeite: mặt bóng có những vùng hơi lượn sóng như vỏ quả cam, và vì sao nó có thật chứ không hẳn là lỗi.
Vì sao phải mài mịn qua nhiều cấp
Sau khâu tạo bản, mặt vòng phủ đầy vết xước do hạt mài thô. Mỗi vết là một rãnh nhỏ có độ sâu tương ứng cỡ hạt. Muốn xoá rãnh đó, phải hạ cả mặt đá xuống tới đáy rãnh. Dùng hạt quá mịn ngay sau hạt thô thì phải mài rất lâu mới tới đáy, nhiều khi thợ sốt ruột dừng sớm, rãnh vẫn còn. Vì thế thợ đi qua các cấp hạt mịn dần theo bậc, mỗi bậc chỉ cần xoá vết của bậc ngay trước.
Nguyên tắc của thợ là không chuyển cấp khi mặt vòng chưa đều một màu mờ của cấp đang làm. Cách kiểm đơn giản: lau khô, nhìn nghiêng dưới đèn; nếu còn thấy những vết dài khác hướng, sâu hơn những vết li ti xung quanh, đó là vết của cấp trước chưa xoá hết. Mắt người nhìn mặt mờ dễ bỏ sót, nên nhiều thợ soi bằng kính lúp ở những cấp cuối.
Số cấp mài mỗi xưởng một khác. Có xưởng dùng ít cấp với thời gian mỗi cấp lâu, có xưởng dùng nhiều cấp mỏng. Điều quan trọng không phải số cấp mà là mỗi cấp được làm cho xong. Một chiếc vòng bóng loáng nhưng soi nghiêng thấy vết xoáy dài là chiếc vòng đã bị đẩy qua cấp mài quá nhanh.
Trình tự đánh bóng một chiếc vòng mới
Trình tự dưới đây mô tả cách làm thường gặp ở xưởng làm tay hoặc bán tự động; tên vật liệu và số cấp có thể khác.
- Rửa sạch vòng sau khâu tạo bản để không mang hạt thô sang bàn mài mịn.
- Mài mịn mặt ngoài qua các cấp hạt mịn dần, giữ nước, soi kiểm sau mỗi cấp.
- Mài mịn lòng trong bằng đầu mài nhỏ theo đúng các cấp như mặt ngoài, không bỏ cấp nào.
- Rửa vòng, rửa tay, thay khăn trước khi sang bàn bột bóng.
- Đánh bóng mặt ngoài trên bánh mềm có bột bóng, áp nhẹ, di chuyển liên tục để vòng không nóng.
- Đánh bóng lòng trong bằng đầu nỉ nhỏ, kiểm hai cạnh vì cạnh dễ bị sót.
- Rửa sạch bột, lau khô, soi dưới đèn và kính lúp; chỗ nào còn mờ hay xước thì quay lại đúng cấp cần thiết.
Nhiều xưởng còn một bước hoàn thiện cuối như phủ sáp mỏng. Đó là việc khác với xử lý ngọc bằng hoá chất hay keo; phần phân biệt hàng A, B, C được nhiều trang ngọc viết riêng, bài này không đi sâu.
Bột bóng, bánh nỉ và chuyện nhiệt
Bánh mềm giữ bột. Nỉ, da, gỗ mềm, tre hay vải ép đều có thể làm bánh đánh bóng. Bánh mềm ôm theo đường cong của vòng, giữ bột bóng trên bề mặt để bột làm việc. Mỗi loại bánh cho cảm giác bóng hơi khác, nên thợ có bánh quen tay của mình.
Bột bóng rất mịn nhưng vẫn là chất mài. Ở bước này, bột không còn tạo rãnh thấy được, mà mài phẳng những gồ ghề rất nhỏ trên bề mặt cho ánh sáng phản xạ đều. Nhiều xưởng dùng bột kim cương siêu mịn, có nơi dùng các loại bột oxit cho bước cuối.
Nhiệt làm hỏng mặt bóng. Ép vòng lâu một chỗ trên bánh quay nhanh làm mặt đá nóng lên. Ngọc chịu nhiệt không tốt khi nóng cục bộ: có thể rạn nhỏ, và với vòng đã phủ sáp thì sáp chảy loang. Thợ giữ vòng di chuyển liên tục, thỉnh thoảng nhấc ra để nguội.
Lòng trong cần bánh riêng. Bánh lớn dùng cho mặt ngoài không lọt vào lòng vòng. Thợ có những đầu nỉ hình trụ nhỏ gắn trên mô tơ treo, mỗi đầu chỉ dùng cho một loại bột. Đầu nỉ mòn nhanh vì diện tích nhỏ, phải thay thường xuyên; đầu nỉ đã chai cứng không còn ôm theo mặt lõm, đánh mãi lòng vòng vẫn không lên bóng đều.
Tách bột theo cấp. Một hạt thô lọt vào bánh bóng là đủ vẽ một đường xước dài lên vòng gần xong. Xưởng cẩn thận dán nhãn bánh theo cấp, cất bánh trong hộp kín, không dùng chung khăn giữa các bàn.
Vỏ cam: vì sao mặt vòng jadeite có chỗ lượn sóng
Soi nghiêng một chiếc vòng jadeite đã đánh bóng dưới ánh sáng mạnh, nhiều khi bạn thấy những vùng mặt bóng hơi gợn, như vỏ quả cam. Người trong nghề gọi đó là hiện tượng vỏ cam. Nguyên nhân nằm ở cấu tạo đá: jadeite là tập hợp vô số tinh thể nhỏ đan vào nhau, mỗi tinh thể nằm theo một hướng, và độ cứng của tinh thể khác nhau đôi chút theo hướng. Khi mài, tinh thể nằm theo hướng mềm hơn bị ăn nhiều hơn một chút, tinh thể cứng hơn nhô lên một chút, kết quả là mặt bóng có những vùng lồi lõm cực nhỏ.
Vỏ cam có thể rõ hay mờ tuỳ đá và tuỳ tay thợ. Đá hạt mịn, các tinh thể nhỏ và chặt, thường cho mặt bóng phẳng hơn, vỏ cam khó thấy. Đá hạt thô thì vỏ cam dễ lộ hơn. Cách đánh bóng cũng ảnh hưởng: bánh quá mềm, ép lâu, bột chưa đủ mịn dễ làm vỏ cam rõ thêm.
Với người đeo, vỏ cam nhẹ là đặc điểm bình thường của jadeite tự nhiên, không phải vết hỏng. Người bán đôi khi chỉ vào vỏ cam để nói vòng là jadeite, nhưng đó không phải phép thử chắc chắn; nhận biết chất liệu cần giám định. Ngược lại, mặt bóng gợn sâu, loang thành từng mảng lớn thì là dấu của đá hạt thô hoặc đánh bóng chưa kỹ.
Đánh bóng jadeite, nephrite và đá mềm khác nhau thế nào
Ba nhóm chất liệu hay làm vòng phản ứng khác nhau với cùng một quy trình. Bảng dưới chỉ mô tả xu hướng chung, mỗi viên đá cụ thể có thể khác.
| Chất liệu | Ánh sau đánh bóng | Đặc điểm khi đánh bóng | Điều thợ để ý |
|---|---|---|---|
| Jadeite (phỉ thuý) | Ánh thuỷ tinh, sáng và sắc | Có thể xuất hiện vỏ cam ở đá hạt thô | Đủ cấp mài, bánh không quá mềm, không ép lâu một chỗ |
| Nephrite (bạch ngọc, bích ngọc) | Ánh mỡ, dịu, như phủ lớp dầu mỏng | Cấu trúc sợi dai, mặt bóng mượt nhưng ít chói | Không cố đánh cho chói như jadeite, giữ ánh tự nhiên của đá |
| Serpentine, đá mềm | Ánh sáp đến ánh mỡ | Ăn nhanh, dễ trầy lại, dễ mòn cạnh | Lực nhẹ, cấp mịn sớm, cạnh vê cẩn thận |
Bảng này cũng giải thích vì sao không nên lấy độ chói làm thước đo chất lượng duy nhất: một chiếc vòng nephrite đánh bóng tốt vẫn dịu ánh, đó là bản chất của đá.
Soi một chiếc vòng để biết khâu đánh bóng làm kỹ hay vội
Bạn không cần dụng cụ chuyên môn để xem độ bóng; một đèn trắng và vài phút xoay vòng là đủ thấy phần lớn vấn đề.
- Nhìn nghiêng mặt ngoài dưới đèn, xoay chậm một vòng: dải sáng phản chiếu có chạy liền, không đứt đoạn hay nhoè từng mảng không.
- Tìm vết xoáy dài: những đường cong mảnh cùng hướng là vết của cấp mài chưa xoá hết.
- Soi lòng trong bằng đèn rọi vào trong vòng: lòng có bóng như mặt ngoài, hay mờ đục, còn vết mài.
- Xem hai cạnh, nhất là cạnh lòng trong: cạnh hay bị sót nên dễ mờ hơn phần còn lại.
- Lau tay khô rồi vuốt dọc lòng vòng: mặt đánh bóng tốt trơn đều, không có chỗ rít.
- Phân biệt vỏ cam nhẹ, đều, là đặc điểm của jadeite, với mặt gợn sâu loang mảng lớn là dấu của đánh bóng chưa tới.
Nếu bạn là người bán, nên tự soi từng chiếc như vậy trước khi bày lên quầy. Một chiếc vòng lòng mờ, cạnh xước có thể được gửi lại xưởng đánh bóng thêm, thay vì để khách tự phát hiện. Muốn xem thêm những chiếc vòng đã hoàn thiện để so, bạn có thể tham khảo các mẫu vòng ngọc trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Sau bàn bóng: rửa sạch bột, để nguội và giữ mặt bóng tới tay người đeo
Đánh bóng xong, trên vòng vẫn còn bột bóng bám trong những chỗ khuất: mép cạnh, lòng trong, các vết tì vết tự nhiên trên đá. Thợ rửa vòng trong nước ấm có chút xà phòng dịu, dùng bàn chải mềm chải nhẹ ở cạnh và lòng, rồi tráng nước sạch. Bột còn sót sẽ thành những vệt mờ khi khô, người không biết dễ tưởng là vết xước.
Vòng vừa rời bánh bóng có thể còn ấm. Thợ để vòng nguội tự nhiên trên khay lót khăn, không nhúng ngay vào nước lạnh. Ngọc không ưa thay đổi nhiệt đột ngột, và một chiếc vòng vừa đi qua nhiều khâu cơ học là lúc không nên thử thách thêm.
Từ bàn bóng tới tay người đeo, mặt bóng dễ bị xước nhất ở những chỗ không ai để ý: vòng đặt chồng lên nhau trong khay, vòng cọ vào nhau trong túi chung, bụi đá trong xưởng bám vào khăn lau. Bụi đá cứng gần bằng chính chiếc vòng, nên lau bằng khăn có bụi là tự tay mài xước mặt bóng vừa làm xong. Xưởng cẩn thận cho mỗi chiếc vòng một túi hoặc một ngăn riêng ngay sau khi kiểm, khăn lau thành phẩm để riêng, không mang vào khu mài.
Người bán nhận hàng cũng nên giữ thói quen đó: không đổ vòng chung vào một hộp, không lau vòng bằng khăn đã dùng ở quầy cả ngày. Một chiếc vòng bóng đẹp ở xưởng có thể mờ đi vì những vết xước li ti trước cả khi tới tay khách.
Câu hỏi thường gặp
Vòng ngọc càng bóng càng tốt phải không?
Độ bóng cho thấy khâu đánh bóng làm kỹ, nhưng mỗi loại đá có ánh riêng: jadeite ánh thuỷ tinh, nephrite ánh mỡ dịu. Không nên đòi một chiếc vòng nephrite chói như jadeite, và độ bóng không thay được giám định chất liệu.
Vỏ cam trên vòng ngọc có phải lỗi không?
Vỏ cam nhẹ là đặc điểm thường thấy của jadeite tự nhiên do các tinh thể có độ cứng khác nhau theo hướng. Nó chỉ đáng lưu ý khi mặt bóng gợn sâu, loang thành mảng lớn, cho thấy đá hạt thô hoặc đánh bóng chưa kỹ.
Có thể dựa vào vỏ cam để biết vòng là jadeite thật không?
Không nên. Vỏ cam gợi ý chất liệu nhưng không phải phép thử chắc chắn; có đá khác cũng cho mặt gợn, và jadeite hạt mịn đánh bóng tốt có thể gần như không thấy vỏ cam. Muốn chắc chất liệu cần giấy giám định.
Vì sao lòng trong vòng hay mờ hơn mặt ngoài?
Lòng vòng là mặt lõm, hẹp, chỉ đánh bóng được bằng đầu mài và đầu nỉ nhỏ, tốn thời gian hơn. Xưởng làm vội thường bỏ bớt cấp mài ở lòng. Lòng bóng đều là một dấu hiệu tay nghề đáng tin.
Phủ sáp có phải là xử lý ngọc không?
Phủ một lớp sáp mỏng là bước hoàn thiện mà nhiều xưởng làm với vòng tự nhiên, khác với tẩy axit hay bơm keo. Những cách gọi hàng A, B, C và giới hạn của chữ "chỉ đánh sáp" nên đọc kỹ ở tài liệu giám định.
Đánh bóng có làm vòng nhỏ đi không?
Có, nhưng rất ít. Các cấp mài mịn và bột bóng chỉ lấy đi một lớp mỏng. Phần mất đáng kể nằm ở khâu tạo bản. Dù vậy thợ vẫn tính phần này khi định ni, vì lòng vòng nở thêm một chút sau khi mài và đánh bóng.