Nephrite không chỉ có bạch ngọc trắng và bích ngọc xanh. Trên quầy ngọc mềm còn có vòng thanh ngọc xám xanh, mặc ngọc đen, đường ngọc nâu như đường thắng, hoàng ngọc vàng nhạt và "thanh hoa" trắng điểm đen như mực loang. Mỗi màu có nguồn gốc riêng trong lòng đá, và mỗi màu đặt ra những câu hỏi riêng khi bạn cầm chiếc vòng lên xem.
Bài này đi qua từng màu: màu ấy từ đâu ra, trên một chiếc vòng nó thường phân bố thế nào, dễ bị nhầm với gì, và nên hỏi người bán điều gì. Những cách gọi trong bài là cách gọi của thị trường, không phải thang chuẩn của phòng giám định; giấy giám định thường chỉ ghi "nephrite" kèm mô tả màu.
Bảng màu nephrite ngoài trắng và xanh
Bảng dưới gom những màu bạn hay gặp trên vòng nephrite ở Việt Nam, kèm nguyên nhân màu theo cách hiểu phổ biến trong ngọc học.
| Cách gọi | Màu nhìn thấy | Nguyên nhân thường được giải thích | Dễ nhầm với |
|---|---|---|---|
| Thanh ngọc | Xám xanh, xanh lơ xám, trầm | Hàm lượng sắt trung bình trong dãy tremolite – actinolite | Serpentine xám, đá vôi xám mài bóng |
| Thanh bạch | Trắng hơi xám xanh | Nằm giữa bạch ngọc và thanh ngọc | Bạch ngọc chụp dưới đèn lạnh |
| Mặc ngọc | Đen, đen xám, có khi đen loang trên nền trắng | Thường do hạt than chì (graphite) phân tán | Bích ngọc rất đậm, đá đen nhuộm |
| Đường ngọc | Nâu vàng đến nâu đỏ như đường thắng | Oxit sắt thấm vào từ bên ngoài, theo khe và lớp ngoài | Nephrite nhuộm nâu, vỏ giả |
| Hoàng ngọc | Vàng nhạt, vàng hơi lục | Nephrite có sắc vàng, khá hiếm | Serpentine vàng, nephrite nhuộm |
| Thanh hoa | Nền trắng hoặc xám, vệt đen như mực loang | Nền nephrite xen đám than chì | Vòng trắng dính bẩn, đá nhuộm vẽ vân |
Một chiếc vòng có thể mang nhiều màu cùng lúc: thân thanh bạch, một đoạn đường ngọc, vài vệt mặc. Người bán đôi khi gọi theo màu nổi bật nhất. Khi ghi hoá đơn, mô tả màu cụ thể ("nephrite trắng xám có đoạn nâu") thì rõ hơn một tên gọi đẹp.
Thanh ngọc: màu xám xanh hay bị coi nhẹ
Thanh ngọc là nephrite có sắc xám xanh, nằm giữa bạch ngọc và bích ngọc trên dãy màu do sắt quyết định. Trên thị trường ngọc mềm, nó thường được xếp sau bạch ngọc về độ được săn tìm, đơn giản vì nhiều người chuộng màu trắng. Nhưng một chiếc vòng thanh ngọc mịn, dầu, màu đều có vẻ đẹp trầm tĩnh riêng, rất hợp với người không thích trang sức nổi bật.
Đặc điểm của thanh ngọc là màu thay đổi rõ theo ánh sáng. Dưới đèn vàng ấm nó gần như xám trung tính; dưới ánh sáng ban ngày sắc xanh lơ hiện lên; dưới đèn trắng lạnh nó có thể trông xanh hơn thực tế. Nếu bạn mua vòng thanh ngọc qua ảnh, hãy xin ảnh chụp ngoài trời râm mát, nơi màu gần với lúc bạn đeo hằng ngày nhất.
Vì màu trầm, thanh ngọc giấu tì vết nhỏ khá tốt, nhưng cũng giấu luôn vết nứt. Khi xem vòng thanh ngọc, bước rọi đèn pin chéo để tìm đường nứt cần làm chậm hơn so với vòng trắng. Mặt khác, chính sắc trầm đó làm thanh ngọc ít lộ vết bẩn sinh hoạt, nên nhiều người chọn nó để đeo đi làm hằng ngày.
Mặc ngọc: đen thật và xanh rất đậm
Mặc ngọc là nephrite màu đen. Theo các tài liệu ngọc học phổ biến, màu đen của phần lớn mặc ngọc đến từ những hạt than chì cực nhỏ phân tán trong khối sợi nephrite. Khi than chì dày đặc, cả chiếc vòng đen tuyền; khi than chì chỉ tụ từng đám, ta có nền trắng hoặc xám với những mảng đen, gần với kiểu "thanh hoa".
Có một nhóm khác cũng trông đen: bích ngọc cực đậm, giàu sắt đến mức nhìn bằng mắt thường gần như đen. Cách phân biệt đơn giản là rọi đèn pin mạnh vào cạnh mỏng nhất của bản vòng. Bích ngọc đậm cho ánh xanh lục xuyên qua; mặc ngọc do than chì thường vẫn tối hoặc chỉ hơi xám. Cách này không thay giám định nhưng giúp bạn hiểu người bán đang nói về loại nào.
Vòng đen là chất liệu dễ bị đánh tráo nhất trong họ nephrite, vì nhiều loại đá đen khác cũng mài bóng đẹp: đá bazan, đá đen nhuộm, obsidian, thậm chí nhựa đen. Mặc ngọc thật có ánh bóng dầu đặc trưng và sức nặng của nephrite; đá đen nhuộm thường có màu quá đều và có khi lộ nền nhạt ở chỗ mẻ. Khi chiếc vòng đen được bán với chữ "mặc ngọc", hãy hỏi tên khoáng vật trên giấy giám định.
Đường ngọc: màu nâu từ bên ngoài thấm vào
Đường ngọc có màu nâu vàng đến nâu đỏ, được ví như đường thắng, nên có tên như vậy. Màu này thường được giải thích là do oxit sắt từ môi trường xung quanh thấm vào khối nephrite theo khe nứt và lớp ngoài trong thời gian rất dài. Vì vậy đường ngọc hay xuất hiện như một lớp, một đoạn hoặc một dải trên chiếc vòng, chứ hiếm khi nâu đều từ trong ra ngoài.
Trên vòng, một đoạn đường ngọc chuyển dần sang trắng hoặc xám được nhiều người thích vì trông như vân gỗ, như mây chiều. Người thợ giỏi biết xoay phôi để đoạn màu nâu nằm cân đối, không chiếm hết mặt ngoài. Khi xem, bạn nên để ý ranh giới màu: màu tự nhiên thường chuyển dần, có độ sâu; màu nhuộm thường đậm ở vết nứt và bề mặt, nhạt đột ngột khi đi vào trong.
Vì màu đường đi theo khe, chỗ nâu đậm đôi khi nằm trên một vết nứt cũ đã liền. Đó không nhất thiết là chỗ yếu, nhưng là chỗ đáng rọi đèn kỹ. Nếu ranh giới màu trùng với một đường cắt sắc, ánh sáng đứt hẳn khi rọi qua, hãy hỏi người bán đó là vân màu hay vết nứt.
Hoàng ngọc và thanh hoa: hai màu khó gặp
Hoàng ngọc là nephrite màu vàng, khá hiếm. Nephrite vàng thật thường là vàng nhạt, vàng hơi lục, không rực. Một chiếc vòng vàng tươi, trong hơn nephrite thông thường và bán với chữ hoàng ngọc nên được xem kỹ: serpentine vàng lục và nephrite nhạt màu được nhuộm là hai khả năng hay gặp.
Serpentine vàng là thứ dễ nhầm nhất với hoàng ngọc. Serpentine nhẹ hơn rõ, mềm hơn nhiều, có thể bị dao thép làm xước. Không nên tự thử bằng dao trên chiếc vòng chưa mua; thay vào đó, so sức nặng với một chiếc nephrite cùng cỡ và xin giấy giám định.
Thanh hoa là nền nhạt có vệt đen như mực tàu loang. Trên một chiếc vòng, vân đen chạy theo hướng nào hoàn toàn do khối đá và cách người thợ đặt phôi. Không có hai chiếc thanh hoa giống nhau, nên người thích loại này thường chọn theo hình vân như chọn một bức tranh thuỷ mặc nhỏ.
Vệt đen của thanh hoa không lau đi được. Đó là than chì nằm trong đá. Nếu vệt đen lau được, đậm ở vết xước và khe mài, nhiều khả năng là bẩn hoặc chất màu bên ngoài, không phải thanh hoa.
Cả hai loại đều nên có mô tả màu trên hoá đơn. Viết "nephrite vàng nhạt" hay "nephrite nền trắng vân đen" kèm ảnh chụp chiếc vòng sẽ giúp bạn đối chiếu sau này, kể cả khi đem đi giám định lại.
Người thợ đặt phôi thế nào cho vòng nhiều màu
Với vòng một màu đều như bạch ngọc hay bích ngọc, việc của người thợ chủ yếu là tránh vết nứt và tận dụng tấm đá. Với nephrite nhiều màu, khâu chọn chỗ khoan vòng quyết định gần như toàn bộ vẻ đẹp. Cùng một tấm đá có lớp nâu đường ở rìa và thân thanh bạch, người thợ có thể đặt vòng sao cho dải nâu chạy vắt chéo một đoạn, hoặc sao cho nâu chiếm nửa vòng, hoặc tránh hẳn lớp nâu. Mỗi cách cho một chiếc vòng có tính cách khác.
Thợ có kinh nghiệm thường xem tấm đá từ nhiều phía, rọi đèn để thấy màu chạy sâu đến đâu, rồi mới vạch vòng tròn. Một lớp màu chỉ dày vài milimét ở mặt ngoài tấm đá có thể biến mất hoàn toàn khi khoan vào trong. Vì thế những chiếc vòng có dải màu cân đối, chạy vòng qua cả mặt trong lẫn mặt ngoài thường hiếm hơn những chiếc chỉ có một mảng màu ở một bên.
Khi xem vòng nhiều màu, bạn nên chú ý xem màu có đi xuyên qua bản vòng hay chỉ nằm trên bề mặt. Màu tự nhiên đi xuyên sẽ thấy được ở cả mặt trong lẫn cạnh bên của vòng. Màu chỉ phủ mặt ngoài, mặt trong trắng tinh, là chỗ đáng hỏi thêm về nhuộm. Dù vậy, có những lớp màu tự nhiên thật sự mỏng, nên đây là một gợi ý để hỏi, không phải một phép thử để kết luận.
Chọn vòng màu lạ: vài lời khuyên thực tế
Vòng màu ít phổ biến thường được chọn vì hợp gu, không phải vì "chuẩn đẹp" theo số đông. Vài điều giúp bạn chọn mà ít phải hối tiếc:
- Xem vòng dưới ít nhất hai nguồn sáng: ánh ban ngày và đèn trong nhà, vì thanh ngọc, mặc ngọc đổi tông rõ theo đèn.
- Đeo thử cạnh trang phục bạn hay mặc. Vòng đen, xám, nâu có cảm giác rất khác khi đặt cạnh áo trắng và áo màu.
- Với vòng hai màu, quyết định trước bạn muốn màu nào nằm ở mặt ngoài cổ tay, rồi xem chiếc vòng có cho phép xoay như vậy không.
- Hỏi rõ có nhuộm hay không, nhất là với vòng nâu đều, đen tuyền hoặc vàng tươi.
- Giữ lại ảnh chụp chiếc vòng lúc mua; vòng màu lạ khó mô tả bằng lời, ảnh là bằng chứng tốt nhất khi cần đối chiếu.
- Đừng mua chỉ vì người bán bảo màu này "hiếm"; hiếm không đồng nghĩa với hợp tay bạn.
Trong một bộ sưu tập nhỏ của gia đình, một chiếc vòng thanh ngọc hay thanh hoa thường là chiếc được hỏi han nhiều nhất, chính vì nó không giống những chiếc vòng xanh trắng quen thuộc. Chọn theo cảm nhận của mình, miễn là chiếc vòng được gọi đúng tên và vừa tay.
Câu hỏi thường gặp
Vòng mặc ngọc có phải là cẩm thạch đen không?
Không. Mặc ngọc là nephrite đen, thường do than chì. Jadeite cũng có loại màu đen, thị trường gọi là ô kê hoặc mặc thuý, nhưng đó là khoáng vật khác. Giấy giám định sẽ ghi rõ nephrite hay jadeite.
Đường ngọc có phải là ngọc bị bẩn không?
Không. Màu nâu đường là oxit sắt thấm vào đá trong tự nhiên qua thời gian rất dài, nằm trong lớp đá chứ không phải bụi bám bên ngoài. Tuy vậy, cũng có nephrite được nhuộm nâu để giả màu này, nên vẫn cần hỏi về xử lý.
Vì sao thanh ngọc nhìn mỗi lúc một màu?
Thanh ngọc có sắc xám xanh nhẹ, dễ bị nguồn sáng chi phối. Đèn vàng làm nó xám ấm, ánh sáng ban ngày làm lộ sắc xanh lơ, đèn trắng lạnh có thể đẩy nó xanh hơn. Hãy xem màu dưới ánh sáng bạn hay sinh hoạt nhất.
Vòng thanh hoa có giá trị thấp hơn bạch ngọc không?
Mức được ưa chuộng của từng màu tuỳ thị trường và gu của người mua, và bài này không bàn giá. Điều nên quan tâm là chiếc vòng có được gọi đúng tên, có xử lý hay không, có vết nứt hay không và bạn có thích nó không.
Làm sao biết vòng mặc ngọc không phải đá nhuộm đen?
Đá nhuộm đen thường đen đều quá mức, chỗ mẻ hoặc lỗ khoan có thể lộ màu nền nhạt hơn. Mặc ngọc có bóng dầu và sức nặng của nephrite. Cách chắc nhất vẫn là giấy giám định ghi rõ tên đá và dòng xử lý.