Chiếc vòng được gọi là "vòng bạch ngọc" ở phần lớn quầy trang sức là vòng nephrite màu trắng: một loại ngọc mềm, cấu tạo từ khoáng vật tremolite, khác hẳn jadeite (phỉ thuý, cẩm thạch Miến). Chữ "bạch ngọc" chỉ nói về màu, không nói về loại đá, nên cũng có người dùng nó cho vòng jadeite trắng, vòng thạch anh trắng, thậm chí vòng đá cẩm thạch xây dựng mài bóng. Hiểu chữ này cho đúng là bước đầu để không mua nhầm và không thất vọng.
Bài này đi riêng vào chiếc vòng nephrite trắng: vì sao nó trắng, người trong nghề chia độ trắng ra sao, "độ dầu" là gì mà ai cũng nhắc, cách xem một chiếc vòng dưới ánh sáng thường, và những thứ hay được gọi nhầm là bạch ngọc. Bài không nói giá và không bàn chuyện mua vòng để tích trữ.
Bạch ngọc trên chiếc vòng là đá gì
Nephrite không phải một tinh thể đơn mà là một khối gồm vô số sợi khoáng vật rất nhỏ thuộc nhóm amphibol, đan chéo vào nhau như nỉ. Khi khoáng vật chính là tremolite gần như không có sắt, khối đá có màu trắng đến trắng ngà; khi sắt thay vào nhiều hơn, khoáng vật chuyển dần sang actinolite và màu ngả xanh. Bạch ngọc vì thế nằm ở đầu "ít sắt" của cùng một dãy, còn bích ngọc màu xanh đậm nằm ở đầu kia.
Trong tiếng Việt, "ngọc bích", "bạch ngọc", "cẩm thạch" đều là những chữ được dùng khá thoải mái. Một chiếc vòng trắng ở tiệm vàng có thể được gọi là "vòng cẩm thạch trắng" dù nó là jadeite, hoặc "vòng bạch ngọc" dù nó là nephrite. Hai loại này nhìn qua đều trắng, nhưng khác nhau ở độ bóng, sức nặng, độ trong và cả cách người ta đánh giá cái đẹp. Với jadeite trắng, người ta thường để ý độ trong và độ "thuỷ"; với nephrite trắng, người ta để ý độ mịn và độ dầu.
Khi cầm một chiếc vòng được gọi là bạch ngọc, câu đầu tiên nên hỏi người bán là: đây là nephrite hay jadeite, và giấy giám định (nếu có) ghi tên đá là gì. Hai câu trả lời đó quyết định toàn bộ cách bạn xem tiếp chiếc vòng.
Các bậc trắng người bán hay nói
Thị trường ngọc mềm dùng nhiều chữ gốc Hán để chia mức trắng. Những chữ này không phải thang đo chuẩn của phòng giám định; mỗi người bán hiểu hơi khác nhau. Bảng dưới ghi cách hiểu phổ biến để bạn có chỗ bám khi nghe tư vấn.
| Cách gọi | Nhìn bằng mắt thường | Điều nên biết |
|---|---|---|
| Dương chi bạch ngọc | Trắng ngà ấm như mỡ cừu, mịn, bóng dầu, gần như không thấy hạt | Là cách gọi cho phần ngọc trắng đẹp nhất; nhiều vòng được gắn chữ này dù chỉ gần giống |
| Bạch ngọc | Trắng rõ, có thể hơi lạnh hoặc hơi ngà, độ mịn khá | Dải rộng nhất, phần lớn vòng trắng nephrite nằm ở đây |
| Thanh bạch ngọc | Trắng pha chút xám xanh, nhìn kỹ dưới đèn trắng mới thấy | Đặt cạnh vòng trắng hơn thì sắc xanh lộ ra; đeo riêng vẫn là vòng trắng |
| Trắng sứ, trắng khô | Trắng đục, bề mặt sáng nhưng thiếu cảm giác dầu | Có khi là nephrite thớ thô, có khi là đá khác; nên xem kỹ |
| Trắng có vân mây, bông | Trắng không đều, có đám đục hoặc vệt sợi | Không phải lỗi; là cấu trúc tự nhiên, chỉ ảnh hưởng gu |
Đừng để một chữ trên tem quyết định thay mắt bạn. Cách chắc nhất là đặt hai ba chiếc vòng trắng cạnh nhau trên nền trắng, dưới ánh sáng ban ngày, rồi tự xếp thứ tự. Khi đã thấy chênh lệch bằng mắt mình, những chữ như "dương chi" sẽ chỉ còn là một lời mô tả để đối chiếu, không phải lời cam kết.
Độ dầu và độ mịn: hai chữ đáng xem hơn độ trắng
Độ dầu là ánh bóng mềm như phủ một lớp mỡ mỏng. Nephrite có ánh bóng mà sách ngọc học gọi là bóng mỡ hoặc bóng sáp, khác ánh bóng thuỷ tinh sắc gọn của jadeite. Trên một chiếc vòng nephrite tốt, ánh sáng phản chiếu không thành vệt chói mà loang mềm theo đường cong của bản vòng. Người bán hay gọi cảm giác đó là "dầu", "nhuận".
Độ mịn đến từ kích thước và độ đan của sợi khoáng vật. Sợi càng nhỏ, đan càng chặt thì bề mặt sau khi mài càng mịn, soi đèn pin xuyên vào thấy ánh sáng tán đều như sữa. Thớ thô hơn thì soi thấy những đốm, hạt li ti như đường cát, bề mặt cũng khó bóng sâu.
Trắng mà khô thì không đẹp bằng hơi ngà mà dầu. Nhiều người mới chỉ tìm chiếc trắng nhất. Trong thực tế, một chiếc vòng hơi ngà, mịn và dầu thường được giới chơi ngọc mềm đánh giá cao hơn chiếc trắng như vôi nhưng bề mặt khô. Đó là chuyện thẩm mỹ của truyền thống ngọc mềm, bạn không buộc phải theo, nhưng nên biết để hiểu lời tư vấn.
Độ dầu có thể bị làm giả một phần bằng sáp. Tẩm sáp là bước hoàn thiện phổ biến của đồ nephrite; lớp sáp làm bề mặt trông dầu hơn. Lớp này mòn dần khi đeo. Một chiếc vòng chỉ "dầu" nhờ sáp sẽ khô đi sau một thời gian, còn độ dầu đến từ chính thớ đá thì vẫn giữ.
Cách xem một chiếc vòng bạch ngọc dưới ánh sáng thường
Bạn không cần dụng cụ chuyên môn để xem những điều cơ bản. Một chiếc đèn pin nhỏ ánh trắng, một tờ giấy trắng và ánh sáng cửa sổ là đủ cho các bước sau:
- Đặt vòng lên giấy trắng, đứng cạnh cửa sổ, tránh nắng gắt trực tiếp. Nhìn màu thật của vòng so với giấy: trắng lạnh, trắng ngà hay trắng xám.
- Xoay vòng một vòng chậm. Để ý chỗ màu không đều, đám mây đục, vệt vàng nâu ở mặt trong hay mặt ngoài.
- Nghiêng vòng để ánh cửa sổ chạy dọc bản vòng. Ánh phản chiếu loang mềm là dấu hiệu bóng dầu; ánh gọn và sắc như mặt kính thì nên hỏi lại đó có phải nephrite không.
- Bật đèn pin áp sát mặt trong của vòng. Quan sát ánh sáng tán trong đá: đều như sữa hay lổn nhổn hạt. Đây là cách xem độ mịn.
- Vẫn dùng đèn pin, rọi chéo lên bề mặt để tìm đường nứt. Vết nứt thật thường chặn ánh sáng thành một đường cắt, còn vân sợi thì mờ và không làm ánh sáng đứt hẳn.
- Cầm vòng lên tay, so với một chiếc vòng jadeite cùng cỡ nếu tiệm có sẵn. Vòng nephrite thường nhẹ hơn một chút.
Những bước này giúp bạn biết mình đang nhìn gì và đặt câu hỏi đúng chỗ, chứ không thay được giám định. Khi chiếc vòng có giá trị lớn với bạn, hãy xin giấy giám định của một nơi độc lập và đọc kỹ dòng tên đá.
Những thứ hay được gọi nhầm là vòng bạch ngọc
Vì "bạch ngọc" là chữ chỉ màu, nhiều chất liệu trắng khác cũng được bán dưới tên này, có khi do người bán không biết, có khi cố ý. Các trường hợp thường gặp:
- Vòng jadeite trắng: là ngọc thật nhưng không phải nephrite; bóng hơn, nặng hơn, có khi trong hơn. Không sai khi gọi là ngọc, chỉ sai khi gọi là bạch ngọc nephrite.
- Vòng thạch anh trắng hạt mịn (quartzite): đục, trắng đều, bóng kiểu thuỷ tinh, cầm lạnh, nhẹ hơn nephrite một chút.
- Vòng đá cẩm thạch (marble) hoặc calcite: mềm, dễ trầy, nhỏ một giọt giấm vào chỗ khuất có thể sủi bọt — nhưng thử như vậy làm hỏng bề mặt nên chỉ thợ, phòng giám định mới làm.
- Vòng serpentine màu nhạt gần trắng: mềm hơn nephrite, thường hơi vàng lục.
- Vòng thuỷ tinh mờ, vòng nhựa pha bột đá: soi đèn có thể thấy bọt khí tròn, đường khuôn; cầm ấm nhanh.
Mỗi chất liệu kể trên đều có thể là một món trang sức dễ thương nếu được gọi đúng tên. Điều cần tránh chỉ là trả tiền cho một tên gọi mà món đồ không mang.
Câu nên hỏi trước khi chọn một chiếc vòng bạch ngọc
Một cuộc trò chuyện ngắn ở quầy giúp bạn biết nhiều hơn cả chục tấm ảnh. Những câu dưới đây không làm khó người bán; người bán hiểu hàng sẽ trả lời được ngay:
- Vòng này là nephrite hay jadeite, và anh chị dựa vào đâu để nói vậy?
- Vòng có giấy giám định không; nếu có, nơi cấp là ai, dòng tên đá ghi gì, có dòng ghi xử lý không?
- Vòng đã được tẩm sáp hoàn thiện chưa; ngoài sáp có xử lý gì khác như nhuộm, lấp nhựa không?
- Chữ "dương chi" hay "Hoà Điền" trên tem là mô tả chất lượng, tên loại hay là nơi khai thác? Có ghi được đúng như vậy vào hoá đơn không?
- Vòng có vết nứt, vết rạn nào anh chị đã thấy không; nếu có thì nằm ở đâu?
- Nếu sau khi giám định độc lập kết quả khác với lời tư vấn, tiệm xử lý thế nào?
Ghi lại câu trả lời, hoặc xin người bán ghi các điểm chính vào hoá đơn. Với một món đồ có thể theo bạn nhiều năm và có khi được trao lại cho con cháu, mấy dòng chữ ấy là phần hồ sơ quý không kém chính chiếc vòng. Nếu người bán né những câu hỏi này, đó cũng là một thông tin đáng giá.
Vòng bạch ngọc theo năm tháng đeo
Người đeo vòng nephrite lâu năm hay kể rằng chiếc vòng "bóng hơn", "dầu hơn" sau vài năm. Về mặt vật lý, điều đó có cơ sở: cổ tay cọ vào bề mặt mỗi ngày như một lần đánh bóng rất nhẹ, và một lượng dầu từ da bám vào những lỗ cực nhỏ trên bề mặt làm ánh bóng sâu thêm. Quan niệm dân gian đi xa hơn, cho rằng ngọc và người "nuôi" nhau; đó là quan niệm, không có bằng chứng.
Vòng trắng cũng có nhược điểm riêng: dễ lộ vết bẩn. Thuốc nhuộm tóc, mực bút, nhựa cây, bụi than có thể bám vào các vi khe và để lại vệt ố vàng xám khó lau. Người đeo vòng bạch ngọc thường tháo vòng khi nhuộm tóc, khi làm vườn, khi làm việc với dầu mỡ màu. Nếu vòng đã ố, nên mang đến thợ quen làm ngọc mềm hỏi trước, đừng ngâm chất tẩy mạnh vì có thể làm hỏng lớp sáp và bề mặt.
Một điều nhỏ nữa: vòng nephrite trắng đeo cạnh vòng vàng, vòng bạc lâu ngày có thể cọ ra vệt xám nhạt do kim loại mòn bám lên ngọc. Vệt này thường lau được bằng khăn mềm. Nếu bạn muốn chiếc vòng trắng giữ được vẻ sạch, cách đơn giản nhất là đeo nó một mình ở một tay.
Câu hỏi thường gặp
Vòng bạch ngọc và vòng cẩm thạch trắng có phải là một không?
Không hẳn. "Cẩm thạch" ở Việt Nam thường dùng cho jadeite, còn "bạch ngọc" thường dùng cho nephrite trắng, dù hai chữ này hay bị dùng lẫn. Hỏi người bán tên khoáng vật và xem dòng tên đá trên giấy giám định là cách phân biệt chắc nhất.
Dương chi bạch ngọc có phải luôn đến từ Tân Cương không?
Không. "Dương chi" là cách gọi một mức chất lượng của ngọc trắng, mịn, dầu, chứ không phải tên một mỏ. Nephrite trắng mịn có ở nhiều vùng, và giấy giám định thường không khẳng định được nơi khai thác của một chiếc vòng.
Vòng bạch ngọc bị ố vàng có tự hết không?
Thường không tự hết. Vệt ố do chất màu bám vào vi khe trên bề mặt. Bạn có thể lau bằng nước ấm và khăn mềm; nếu không sạch, nên mang đến thợ làm ngọc hỏi, tránh tự ngâm chất tẩy mạnh vì có thể làm bề mặt khô đi.
Vì sao vòng bạch ngọc nhìn trên mạng trắng hơn ngoài đời?
Ảnh chụp dưới đèn trắng mạnh, chỉnh độ sáng và cân bằng trắng có thể làm vòng trông trắng hơn và mịn hơn. Hãy xin người bán ảnh hoặc video dưới ánh sáng ban ngày, đặt cạnh một tờ giấy trắng để có mốc so màu.
Vòng bạch ngọc có hợp để đeo hằng ngày không?
Nephrite là loại ngọc dai, chịu va chạm nhẹ khá tốt, nên nhiều người đeo hằng ngày. Điều cần lưu ý ở vòng trắng là dễ lộ vết bẩn, vì vậy nên tháo khi nhuộm tóc, làm vườn hay tiếp xúc dầu mỡ, chất màu.