Tiếng vòng ngọc chạm vào thành bát, mặt bàn, hay vào chiếc vòng khác là âm thanh quen thuộc với nhiều gia đình Việt, và thói quen xoay vòng khi suy nghĩ là cử chỉ hay gặp ở người đeo vòng lâu năm. Phần lớn những âm thanh và cử chỉ ấy vô hại; vài tiếng chạm thì nên để ý vì có thể làm mẻ vòng, và vài nơi thì nên giữ cho tiếng vòng nhỏ lại.
Bài này không bàn chuyện gõ vòng để thử thật giả, việc đã có bài riêng và có giới hạn rõ. Bài nói về chiếc vòng như một phần của đời sống thường ngày: nó kêu ra sao, người đeo lâu năm cử động thế nào quanh nó, và những phép lịch sự nhỏ khi đeo vòng ở chỗ đông người hay khi chơi nhạc cụ.
Tiếng vòng trong ký ức của nhiều gia đình
Hỏi những người lớn lên trong nhà có mẹ, có bà đeo vòng ngọc, nhiều người nhớ đến âm thanh trước khi nhớ đến màu sắc. Tiếng lanh canh khi mẹ rửa bát, tiếng cạch nhẹ khi bà đặt tay lên mặt bàn gỗ, tiếng hai chiếc vòng chạm nhau khi mẹ chải tóc. Đó là những âm thanh nhỏ nhưng lặp lại hằng ngày suốt nhiều năm, nên in vào trí nhớ.
Có người kể rằng hồi nhỏ chỉ cần nghe tiếng vòng ở bếp là biết mẹ đã dậy. Có người sau khi mẹ mất, giữ chiếc vòng và thỉnh thoảng gõ nhẹ nó vào chén trà để nghe lại tiếng cũ. Những chi tiết như vậy không có trong sách về ngọc, nhưng là một phần lý do khiến chiếc vòng trở thành kỷ vật.
Tiếng vòng cũng là thứ người viết văn, làm phim hay dùng để gợi nhân vật mà không cần cho thấy. Một tiếng lanh canh ngoài cửa báo hiệu người mẹ đang tới; tiếng ấy im bặt báo hiệu một điều gì đã thay đổi. Người đọc, người xem có ký ức tương tự sẽ hiểu ngay.
Nếu bạn đang ghi lại câu chuyện chiếc vòng của gia đình, đừng quên hỏi về âm thanh: bà nhớ tiếng vòng của mẹ bà thế nào, vòng của bà kêu ra sao khi làm việc gì. Đó là những chi tiết rất sống.
Vì sao vòng ngọc kêu trong, vòng khác kêu đục
Một vật rắn khi bị gõ sẽ rung, và độ "trong" của tiếng phụ thuộc vào việc rung động ấy kéo dài bao lâu, tắt nhanh hay chậm. Vật cứng, đặc, đồng nhất, ít khe hở bên trong thường rung lâu, cho tiếng ngân. Vật mềm, xốp hay có nhiều khe nứt làm rung động tắt nhanh, cho tiếng đục, tiếng bụp.
Ngọc phỉ thuý cứng và dai nhờ cấu trúc tinh thể đan xen chặt, nên khi chạm nhẹ vào vật cứng thường cho tiếng khá trong. Hình dạng vòng tròn cũng giúp rung động lan đều. Tuy vậy, tiếng vòng còn phụ thuộc vào bản dày, độ rộng, cách cầm và vật được chạm vào; cùng một chiếc vòng, chạm vào thành bát sứ và chạm vào mặt bàn gỗ cho hai tiếng khác hẳn.
Vì có nhiều yếu tố như vậy, nghe tiếng không phải là cách đáng tin để biết vòng thật hay giả, đã qua xử lý hay chưa. Chuyện đó cần giám định. Ở đây, chỉ cần hiểu rằng một chiếc vòng quen thuộc bỗng kêu đục hơn thường lệ có thể là dấu hiệu nên soi kỹ, vì một vết nứt mới cũng có thể làm tiếng đổi.
Và cũng đừng tự gõ vòng vào vật cứng để nghe tiếng. Mỗi lần gõ là một lần va chạm; chiếc vòng chịu được tiếng lanh canh nhẹ khi rửa bát, nhưng không cần những lần gõ thử thêm vào.
Những tiếng chạm nên để ý
Tiếng cạch khô vào cạnh đá, cạnh kim loại. Đây là kiểu va làm mẻ vòng nhiều nhất: cạnh bàn đá bếp, khung cửa nhôm, tay vịn sắt. Sau một tiếng như vậy, nên xem ngay mép vòng dưới ánh sáng để phát hiện vết mẻ, vết nứt nhỏ.
Tiếng vòng chạm mặt đồng hồ. Nếu đeo vòng cùng tay với đồng hồ, tiếng lách cách liên tục là dấu hiệu hai vật đang cọ vào nhau. Mặt kính đồng hồ hay vỏ kim loại có thể bị xước, và ngược lại chiếc vòng cũng có thể bị mẻ khi va mạnh. Đeo khác tay thường là cách đơn giản nhất.
Tiếng lạch cạch ở vòng có bọc kim loại. Phần bịt vàng, bạc vốn phải ôm chặt ngọc. Nếu lắc tay mà nghe tiếng lạch cạch bên trong, có thể phần bịt đã lỏng. Nên mang tới thợ kiểm tra trước khi phần ngọc va đập bên trong lâu ngày.
Tiếng vòng va liên tục khi gõ phím, làm việc. Vòng rộng đập vào mép bàn phím hay mặt bàn suốt ngày tuy nhẹ nhưng lặp lại nhiều, mặt vòng có thể mờ dần ở chỗ hay chạm. Có thể đẩy vòng lên cao hơn trên cẳng tay, hay đặt một tấm lót mềm ở mép bàn.
Tiếng hai vòng chạm nhau. Đeo chồng hai chiếc vòng ngọc thì tiếng chạm là bình thường, nhưng nên để ý độ mạnh. Hai vật cứng ngang nhau va lâu ngày có thể làm mòn, mẻ mép nhau.
Phép lịch sự với tiếng vòng ở chỗ đông người
Tiếng vòng nhỏ nhưng có những nơi nó nổi bật. Vài thói quen tinh ý của người đeo vòng lâu năm:
- Trong phòng họp, lớp học. Khi đặt tay lên bàn, hạ tay chậm, để mặt trong cổ tay chạm trước. Tránh xoay vòng lách cách khi người khác đang nói.
- Trong thư viện, phòng đọc. Kéo vòng lên cao hơn trên cẳng tay hoặc dùng tay kia giữ nhẹ khi lật trang, đặt sách.
- Ở nơi thờ tự, buổi lễ trang nghiêm. Khi chắp tay, vái lạy, chiếc vòng dễ chạm vào vòng khác hay vào mặt sàn. Nhiều người đeo vòng chỉ một tay hoặc kéo vòng lên cao trước khi vào.
- Khi ghi âm, gọi điện họp trực tuyến. Tiếng vòng chạm mặt bàn gần micro nghe to hơn ngoài đời nhiều. Đặt một tấm lót vải dưới cổ tay hoặc tạm tháo vòng.
- Khi bế em bé ngủ. Tiếng vòng sát tai trẻ có thể làm trẻ giật mình; vòng cứng chạm đầu trẻ cũng không an toàn. Nhiều bà mẹ tháo vòng hoặc đổi tay khi bế con.
- Khi đến thăm người ốm. Giữ cử động nhẹ, tránh tiếng chạm vào thành giường kim loại.
Thói quen xoay vòng: vì sao người ta hay xoay
Nhiều người đeo vòng lâu năm có thói quen xoay vòng quanh cổ tay khi đang suy nghĩ, khi chờ đợi, khi lo lắng, hay khi đang nói chuyện. Đó là một kiểu cử chỉ tự trấn an rất giống xoay nhẫn, vân vê vạt áo: bàn tay cần một việc nhỏ để làm trong lúc đầu óc bận chuyện khác.
Với chiếc vòng, cử chỉ này thường vô hại. Vòng ngọc nhẵn, xoay nhẹ không làm hại da. Nhiều người còn nói xoay vòng giúp họ cảm thấy bình tĩnh hơn; đó là cảm nhận cá nhân, giống như bất kỳ cử chỉ quen tay nào, không phải tác dụng riêng của ngọc.
Điều cần để ý là với vòng chật hoặc khi da cổ tay đang khô, nứt, việc xoay liên tục có thể làm da đỏ, rát. Nếu cổ tay có vết trầy, sưng hay đau, nên ngừng xoay, và nếu tình trạng không đỡ thì hỏi ý kiến nhân viên y tế. Với vòng rộng, xoay mạnh có thể làm vòng tuột qua bàn tay nếu tay đang ướt.
Trong giao tiếp, xoay vòng liên tục có khi làm người đối diện nghĩ bạn đang sốt ruột. Nếu bạn để ý thấy mình hay làm vậy ở những buổi gặp quan trọng, có thể đặt tay kia lên chiếc vòng như một cách giữ yên mà không cần tháo ra.
Những cử chỉ quen của người đeo vòng lâu năm
Khép tay khi đi qua chỗ hẹp. Người đeo vòng lâu năm thường tự xoay cổ tay vào trong, áp sát người khi đi qua khung cửa, lối hẹp, cầu thang có tay vịn. Đó là phản xạ hình thành sau nhiều lần suýt va.
Đặt tay xuống bằng mặt trong cổ tay. Khi đặt tay lên bàn đá, mặt kính, họ để phần thịt cổ tay chạm trước, chiếc vòng chạm sau và nhẹ. Nhờ vậy tiếng vòng nhỏ và vòng ít va.
Kéo vòng lên khi rửa tay, rửa bát. Đẩy vòng lên cao trên cẳng tay trước khi cho tay vào chậu, tránh vòng gõ vào thành chậu sứ, chậu inox. Có người dùng tay kia giữ vòng khi cọ rửa.
Một tay đỡ vòng khi cúi xuống. Khi cúi nhặt đồ, nhiều người đỡ vòng bằng tay kia, nhất là khi đeo vòng hơi rộng, phòng vòng tuột hay quệt xuống nền.
Nhìn xuống vòng sau mỗi lần va. Một tiếng cạch là một lần cúi xuống xem. Cử chỉ nhỏ này giúp phát hiện vết mẻ sớm, trước khi nó thành vết nứt dài.
Đeo vòng khi chơi nhạc cụ, khi biểu diễn
Đàn phím. Khi chơi đàn piano hay đàn phím điện tử, chiếc vòng có thể chạm vào thành đàn, phát tiếng lạ trong bản nhạc, và chính vòng có thể va vào gỗ hay nhựa cứng. Nhiều người chơi tháo vòng trước khi tập.
Đàn dây gảy. Với đàn tranh, đàn bầu, đàn nguyệt, cổ tay hay di chuyển sát mặt đàn và thành đàn. Vòng có thể làm xước mặt gỗ đàn và tự nó cũng dễ mẻ. Tháo vòng hoặc đeo sang tay ít chạm đàn hơn.
Đàn có cần, đàn guitar. Tay bấm phím di chuyển dọc cần đàn; vòng rộng trượt xuống dễ va vào cần. Vòng vừa khít ở tay gảy thường ít gây phiền hơn.
Múa, biểu diễn sân khấu. Các động tác vung tay, xoay người làm vòng va mạnh, và nếu rơi trên sân khấu có thể làm người diễn giẫm phải mảnh vỡ. Người biểu diễn thường dùng trang sức nhẹ, khó vỡ hoặc đạo cụ thay cho vòng ngọc thật.
Ghi âm nhạc cụ. Micro thu âm rất nhạy với những tiếng chạm nhỏ. Một tiếng lanh canh lẫn vào bản thu có thể buộc phải thu lại cả đoạn. Tháo vòng là cách chắc nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vòng ngọc đeo lâu kêu đục hơn có phải bị nứt không?
Có thể, nhưng không chắc. Tiếng vòng phụ thuộc nhiều yếu tố như vật được chạm, cách cầm, độ ẩm của tay. Nếu thấy tiếng khác thường, hãy soi kỹ vòng dưới ánh sáng mạnh; nếu nghi ngờ, mang tới thợ hay nơi giám định để kiểm tra.
Xoay vòng ngọc nhiều có làm mòn vòng không?
Xoay trên da tay gần như không làm mòn ngọc, vì da mềm hơn ngọc rất nhiều. Điều làm vòng mờ, mẻ là va chạm với vật cứng. Riêng da cổ tay có thể đỏ, rát nếu vòng chật và xoay liên tục.
Đeo vòng ngọc đi làm văn phòng có bất tiện không?
Thường không, nếu vòng vừa tay. Vòng rộng có thể va vào mép bàn phím, mặt bàn cả ngày. Đẩy vòng lên cao, đặt tấm lót mềm ở mép bàn, hay đeo sang tay ít dùng chuột hơn đều giúp giảm tiếng và giảm va.
Chơi đàn có nên tháo vòng ngọc không?
Phần lớn người chơi đàn tháo vòng khi tập và biểu diễn, vì vòng dễ chạm vào thân đàn, gây tiếng lạ và có thể làm xước đàn hay mẻ vòng. Nếu muốn đeo, chọn vòng vừa khít và đeo ở tay ít chạm đàn hơn.
Tiếng vòng ngọc có ý nghĩa gì trong phong thuỷ không?
Có những quan niệm dân gian gắn tiếng vòng với điều này điều kia, nhưng đó là quan niệm, không có bằng chứng. Về thực tế, tiếng vòng chỉ cho biết chiếc vòng vừa chạm vào vật gì và mạnh hay nhẹ.
Có nên gõ vòng ngọc để nghe tiếng mỗi khi mua không?
Không nên coi đó là cách kiểm tra. Tiếng gõ không đủ tin cậy để biết thật giả hay đã qua xử lý, và mỗi lần gõ vào vật cứng là một lần rủi ro mẻ vòng. Muốn biết chất lượng, cần giám định.