Người bị tiểu đường, tuần hoàn kém, khớp tay biến dạng hay đang dùng thuốc chống đông vẫn có thể đeo vòng ngọc, nhưng cần ba nguyên tắc: vòng đủ rộng để không ép, da dưới vòng được xem hằng ngày, và tháo ngay khi có vết trầy, vết loét hay đổi màu. Những bệnh này không làm chiếc vòng nguy hiểm hơn, mà làm cơ thể kém nhận ra và kém sửa chữa những tổn thương nhỏ mà chiếc vòng có thể gây ra.
Bài viết nêu các nguyên tắc chung cho người đeo, không thay cho lời khuyên của bác sĩ đang theo dõi bệnh. Mỗi người có mức độ bệnh khác nhau; khi có bất kỳ vết thương nào ở tay khó lành, người cần hỏi đầu tiên là bác sĩ hoặc điều dưỡng của bạn.
Những nguyên tắc dưới đây cũng hợp với người có bệnh tuyến giáp, bệnh mạch máu, người vừa qua điều trị dài ngày và người có làn da mỏng do dùng thuốc lâu năm: những ai mà một vết trầy nhỏ ở cổ tay không còn là chuyện nhỏ.
Vì sao những bệnh này liên quan tới chiếc vòng
Với người tiểu đường lâu năm, hai vấn đề hay được nhắc là da và cảm giác. Da có thể khô, dễ nứt, và vết thương nhỏ thường lành chậm hơn người khác. Một số người có tổn thương thần kinh ngoại biên, hay gặp nhất ở bàn chân nhưng cũng có thể ở bàn tay, làm giảm cảm giác đau, nóng, ép. Hệ quả là một chiếc vòng chật, một chỗ cọ xát lặp đi lặp lại, có thể làm trầy da mà người đeo không thấy đau để kịp tháo.
Với người tuần hoàn ở tay kém, chẳng hạn do bệnh mạch máu hoặc hiện tượng ngón tay trắng bệch, tím tái khi gặp lạnh (thường gọi là hiện tượng Raynaud), bàn tay vốn nhận ít máu hơn. Bất cứ vật gì ép quanh cổ tay, dù nhẹ, cũng là thêm một trở ngại. Với người dùng thuốc chống đông, va đập nhẹ cũng dễ thành vết bầm lớn, và chiếc vòng nặng va vào mép bàn nhiều lần trong ngày để lại những mảng tím quanh cổ tay.
Còn với người viêm khớp, thoái hoá khớp bàn tay, vấn đề lại ở khâu tháo đeo. Khớp ngón cái và các khớp bàn tay to ra hoặc cứng lại, nên chiếc vòng từng đeo dễ nay khó qua được khớp, và mỗi lần ép vòng qua là một lần khớp đau.
Một điểm ít ai để ý là thị lực. Người tiểu đường lâu năm có thể có biến chứng ở mắt, người lớn tuổi thì mắt kém dần; cả hai đều khiến việc nhìn ra một vệt đỏ nhỏ, một chỗ trầy mảnh ở mặt trong cổ tay khó hơn. Khi cảm giác ở tay đã giảm mà mắt cũng không còn tinh, việc kiểm tra da cần thêm một người nhà hay ít nhất là ánh đèn tốt và một chiếc gương.
Chọn vòng: cỡ, dáng và trọng lượng
Chọn cỡ rộng hơn một chút so với người khoẻ. Vòng nên có khe hở đủ để một hai ngón tay luồn vào giữa vòng và cổ tay khi đeo. Khoảng dự phòng này cho phép tay sưng nhẹ mà vòng không ép.
Dáng có mặt trong phẳng và bo tròn thường êm hơn. Vòng có mặt trong phẳng, cạnh được bo kỹ, tiếp xúc da trên một diện rộng và đều, ít tạo điểm cọ. Tránh vòng có cạnh sắc, mặt trong gồ ghề hay chạm khắc ở mặt trong.
Vòng nhẹ ít va đập mạnh hơn. Vòng bản dày, nặng khi va vào mép bàn thì lực cũng lớn hơn. Người dễ bầm có thể chọn vòng mảnh, nhẹ.
Vòng có khoá mở được tránh được chuyện ép qua khớp. Người viêm khớp bàn tay có thể cân nhắc các kiểu vòng ghép có bản lề và khoá, hoặc vòng hạt dây co giãn, thay vì vòng nguyên khối phải ép qua khớp ngón cái.
Không nên chọn vòng khít "cho khỏi rơi". Lý do nhiều người chọn vòng khít là sợ rơi vỡ. Với người có các bệnh kể trên, rủi ro của vòng khít lớn hơn rủi ro vòng rơi.
Thói quen xem da dưới vòng mỗi ngày
Người tiểu đường thường được dặn kiểm tra bàn chân mỗi ngày. Với người đeo vòng, áp dụng thêm một lần nhìn vào cổ tay. Chỉ mất một phút:
- Mỗi tối, đẩy vòng lên phía khuỷu hoặc tháo ra, nhìn kỹ vùng da vòng từng nằm dưới ánh sáng tốt.
- Tìm vệt đỏ không mất sau vài phút, chỗ trầy, chỗ da bong, vết nứt nhỏ, chỗ ẩm đỏ có mùi.
- Sờ nhẹ xem có chỗ nào nóng hơn xung quanh hay sưng cứng không.
- So hai bàn tay về màu sắc, độ ấm. Một bên lạnh hơn, tái hơn rõ rệt là điều cần báo bác sĩ.
- Rửa vùng da đó bằng nước ấm, lau khô kỹ, nhất là sau khi đổ mồ hôi; da ẩm lâu dưới vòng dễ bị kích ứng.
- Nếu mắt kém hay khó xoay cổ tay để nhìn, nhờ người nhà xem giúp, hoặc dùng gương.
Khi thấy bất cứ vết trầy nào, tháo vòng ra và để vết thương lành hẳn rồi mới đeo lại. Với người tiểu đường, một vết trầy nhỏ ở cổ tay không nên bị chiếc vòng cọ lên mỗi ngày.
Dấu hiệu và việc nên làm
Bảng dưới gom những thay đổi có thể gặp ở cổ tay người đeo vòng có bệnh nền. Đây là nguyên tắc chung để quyết định nhanh, không phải hướng dẫn điều trị.
| Dấu hiệu | Việc nên làm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Vệt đỏ mờ đi sau vài phút | Theo dõi, cân nhắc vòng rộng hơn | Vòng có thể hơi khít |
| Vết trầy nhỏ, sạch | Tháo vòng, giữ sạch, theo dõi tới khi lành | Nếu không lành sau vài ngày, hỏi nhân viên y tế |
| Vết loét, chảy dịch, có mủ hay mùi | Tháo vòng, đi khám | Không tự bôi thuốc lạ lên vết loét |
| Bàn tay lạnh, tái hoặc tím hơn tay kia | Tháo vòng, báo bác sĩ sớm | Có thể là vấn đề tuần hoàn cần đánh giá |
| Tê, mất cảm giác tăng dần ở ngón tay | Tháo vòng, báo bác sĩ | Không tự kết luận nguyên nhân |
| Vòng tháo khó hơn trước rõ rệt | Tháo ngay khi còn tháo được, cân nhắc thôi đeo | Khớp to dần hoặc tay đang phù |
Những dấu hiệu ở nửa dưới bảng không chỉ là chuyện chiếc vòng. Chúng có thể là dấu hiệu của bệnh đang thay đổi, và đó là lý do người cần biết đầu tiên là bác sĩ đang theo dõi bạn.
Giữ da cổ tay khoẻ khi da khô, dễ nứt
Da khô là chuyện thường gặp ở người tiểu đường, người lớn tuổi và người dùng một số loại thuốc. Vùng da dưới vòng chịu thêm cọ xát và hay bị bỏ quên khi bôi kem. Dưỡng ẩm cổ tay đều đặn, nhất là sau khi tắm, giúp da dẻo hơn và ít nứt. Bôi kem rồi đợi thấm hết mới để vòng về chỗ cũ; kem dày đọng dưới vòng giữ ẩm quá mức, lâu ngày lại làm da đỏ, bở.
Xà phòng mạnh, nước rửa chén, dung dịch sát khuẩn tay có cồn đều làm da khô thêm, và chúng hay đọng ở khe giữa vòng và da. Sau khi rửa tay, xoay vòng một vòng để nước chảy ra, lau khô cả mặt trong vòng lẫn vùng da ấy. Với người hay phải rửa tay, tháo vòng khi làm việc nhà ướt còn đỡ hơn ngồi lau sau đó.
Móng tay của bàn tay kia cũng liên quan: khi xoay vòng, gãi ngứa dưới vòng hay đẩy vòng lên, móng dài, sắc dễ cào xước da. Giữ móng gọn và tránh thói quen dùng móng luồn vào dưới vòng để gãi. Nếu dưới vòng hay ngứa, tháo vòng ra và xem nguyên nhân, đừng gãi qua khe hở.
Những tình huống trong ngày cần để ý thêm
Ngâm tay lâu trong nước nóng khi rửa bát, giặt đồ làm da mềm và dễ trầy, còn ngọc giữ nhiệt nên chiếc vòng nóng lên theo nước. Người giảm cảm giác ở tay có thể không nhận ra nước quá nóng. Tháo vòng khi làm việc với nước nóng là thói quen tốt, đồng thời nên thử nhiệt độ nước bằng khuỷu tay hay nhiệt kế thay vì bằng bàn tay.
Ngồi sưởi lửa, ôm túi chườm nóng, dựa tay vào thành xe máy dưới nắng trưa là những lúc chiếc vòng có thể ấm lên hơn da. Ở người cảm giác bình thường thì không sao, ở người giảm cảm giác thì nên để ý. Ngược lại, người có hiện tượng ngón tay tím tái khi lạnh có thể thấy vòng ngọc mát lạnh vào mùa đông là khó chịu; đeo vòng bên ngoài một lớp tay áo mỏng hoặc tạm cất vòng trong những ngày rét là cách nhiều người chọn.
Người dùng thuốc chống đông nên tránh những việc khiến vòng va mạnh: bê vác, làm vườn, kê dọn đồ. Một vết bầm nhỏ thì không đáng lo, nhưng vết bầm lớn bất thường, chảy máu khó cầm ở chỗ trầy thì cần báo người kê thuốc cho bạn.
Quan niệm "vòng ngọc tốt cho khí huyết" và thái độ hợp lý
Trong nhiều gia đình, người lớn tuổi đeo vòng ngọc kèm niềm tin rằng ngọc giúp điều hoà khí huyết, mát gan, bớt đau nhức. Đó là quan niệm dân gian, có chỗ đứng trong văn hoá Á Đông, nhưng không có bằng chứng cho thấy chiếc vòng ảnh hưởng tới đường huyết, tuần hoàn hay bệnh khớp. Cảm giác dễ chịu khi đeo một kỷ vật thân quen là có thật, và nó có giá trị riêng của nó, nhưng không phải là tác dụng chữa bệnh.
Điều quan trọng là niềm tin ấy không thay thế cho việc điều trị. Không có lý do gì để giảm thuốc, bỏ lịch khám hay trì hoãn chăm sóc một vết loét vì nghĩ chiếc vòng đang giúp mình. Ngược lại, cũng không có lý do gì để bắt một người lớn tuổi bỏ chiếc vòng họ yêu quý, nếu vòng vừa vặn và da được giữ sạch, lành.
Thái độ hợp lý là coi chiếc vòng như một vật đeo cần được chăm, giống như đôi giày hợp chân với người tiểu đường: chọn cho vừa, xem hằng ngày, và sẵn sàng tháo ra khi cơ thể cần.
Câu hỏi thường gặp
Người tiểu đường có nên đeo vòng ngọc không?
Có thể đeo nếu vòng đủ rộng, da dưới vòng được xem hằng ngày và tháo ngay khi có vết trầy. Nếu bạn đã có biến chứng ở tay, da dễ loét hay vết thương lâu lành, hỏi bác sĩ đang theo dõi mình trước khi đeo vòng cứng hằng ngày.
Đeo vòng ngọc có giúp hạ đường huyết hay lưu thông máu không?
Không có bằng chứng cho điều đó. Đây là quan niệm dân gian. Việc kiểm soát đường huyết và tuần hoàn cần theo hướng dẫn của bác sĩ, thuốc và lối sống, không dựa vào vật đeo. Đừng thay đổi điều trị vì một chiếc vòng.
Ngón tay hay trắng bệch khi lạnh thì đeo vòng có sao không?
Vòng rộng, không ép thường không gây thêm vấn đề, nhưng vòng khít có thể là thêm một trở ngại cho máu tới bàn tay. Giữ ấm tay và cân nhắc tạm cất vòng vào ngày lạnh. Hiện tượng này nên được bác sĩ đánh giá nguyên nhân.
Người viêm khớp bàn tay không đưa vòng qua được nữa thì làm sao?
Đừng ép vòng qua khớp đang đau. Có thể chuyển sang vòng có bản lề và khoá, vòng hạt dây co giãn, hoặc đeo chiếc vòng cũ thành mặt dây. Nếu vòng đang trên tay mà không tháo được, đừng đợi tay sưng mới xử lý.
Dùng thuốc chống đông bị bầm quanh chỗ đeo vòng thì sao?
Bầm nhẹ do va đập là chuyện có thể gặp khi dùng thuốc chống đông. Chọn vòng nhẹ, rộng, tháo khi làm việc nặng. Nếu bầm lan rộng bất thường, xuất hiện không rõ lý do hoặc chảy máu khó cầm, báo ngay người kê thuốc.
Vết trầy dưới vòng đã lành thì đeo lại ngay được không?
Đợi da lành hẳn, không còn đỏ, không đau khi chạm rồi mới đeo lại, và xem lại chiếc vòng: có cạnh sắc, chỗ mẻ hay mặt trong nhám không. Nếu vòng là nguyên nhân, đeo lại sẽ trầy lại cùng chỗ.