Ở ven biển miền Trung thời văn hoá Sa Huỳnh, khoảng hai nghìn rưỡi đến hai nghìn năm trước, và ở Nam Bộ thời Óc Eo sau đó, đồ trang sức không chỉ làm bằng đá mà còn bằng thuỷ tinh và mã não. Bên cạnh vòng và khuyên đá, các nhà khảo cổ ghi nhận rất nhiều hạt chuỗi thuỷ tinh màu lam, lục, hạt mã não đỏ cam, khuyên tai thuỷ tinh, và cả vòng tay thuỷ tinh. Những chất liệu này gắn với một mạng giao thương trên biển trải rộng khắp Đông Nam Á và nối tới Nam Á.
Bài này đi theo góc chiếc vòng và đồ đeo tay: chất liệu nào xuất hiện, trông ra sao, nói gì về giao thương, khác vòng ngọc hôm nay ở đâu, và vì sao những món "hạt Sa Huỳnh", "hạt Óc Eo" rao bán là thứ nên tránh. Khuyên tai ba mấu và khuyên hai đầu thú nổi tiếng của Sa Huỳnh chỉ được nhắc qua, vì đó là đồ đeo tai chứ không phải đồ đeo tay.
Sa Huỳnh: cư dân ven biển và những ngôi mộ chum
Văn hoá Sa Huỳnh mang tên một địa điểm ven biển ở vùng Đức Phổ, Quảng Ngãi, được biết tới từ đầu thế kỷ 20. Dấu tích của văn hoá này trải dọc dải ven biển miền Trung, nổi bật với tục chôn người chết trong chum, vò gốm lớn. Đồ tuỳ táng trong chum gồm công cụ sắt, đồ gốm nhỏ, và rất nhiều đồ trang sức.
Đồ trang sức Sa Huỳnh nổi tiếng nhất là khuyên tai: loại có ba mấu nhọn và loại hai đầu thú. Nhưng trong nhóm đồ trang sức còn có nhiều hạt chuỗi và vòng, làm từ đá, nephrite, mã não, và đặc biệt là thuỷ tinh. Thuỷ tinh ở đây là một chất liệu "mới" so với truyền thống vòng đá phía bắc: nó có màu trong, đều, và có thể nấu chảy, kéo, cuốn, đúc thành nhiều hình.
Vị trí ven biển giải thích phần lớn sự phong phú này. Cư dân Sa Huỳnh sống ở nơi tàu thuyền qua lại, tiếp xúc với nhiều cộng đồng khác trong khu vực. Kiểu khuyên tai giống Sa Huỳnh được tìm thấy ở Philippines, Thái Lan, Đài Loan và nhiều đảo khác, cho thấy đồ trang sức đã đi theo những tuyến đường biển ấy.
Ba chất liệu đeo tay nổi bật ở miền Trung và Nam Bộ thời sơ sử
Thuỷ tinh. Hạt chuỗi thuỷ tinh có số lượng rất lớn, nhiều màu, phổ biến nhất là các sắc lam và lục. Ngoài hạt còn có khuyên và vòng thuỷ tinh. Thuỷ tinh cổ thường có bọt khí nhỏ, vệt kéo dài theo hướng tạo hình, và bề mặt bị phong hoá thành lớp mờ, có khi óng như ngũ sắc sau hàng nghìn năm trong đất.
Mã não và các đá thạch anh có màu. Hạt mã não đỏ cam, có khi có vân, được mài thành hình cầu, hình thoi, hình hai chóp, khoan lỗ rất nhỏ. Mã não cứng, mài và khoan khó, nên mỗi hạt là nhiều công sức. Một số hạt có hoa văn khắc hoặc tẩy trắng trên nền đỏ, kiểu trang trí thường được liên hệ với kỹ thuật ở Nam Á.
Nephrite và đá xanh. Nephrite được dùng nhiều cho khuyên tai và một số đồ trang sức khác. Như đã nói trong bài về vòng đá tiền sử, có nghiên cứu cho rằng một phần nephrite trong khu vực có nguồn từ miền đông Đài Loan, được chở đi và chế tác ở nhiều nơi.
Vòng tay thuỷ tinh cổ khác vòng ngọc thế nào
Với người quen vòng ngọc hôm nay, vòng thuỷ tinh cổ dễ gây nhầm vì nhìn qua cũng trong, cũng xanh. Nhưng hai chất liệu khác nhau từ gốc. Thuỷ tinh là chất vô định hình, không có cấu trúc tinh thể, được làm ra bằng cách nấu chảy cát và các chất trợ chảy rồi tạo hình khi còn nóng. Ngọc phỉ thuý là đá đa tinh thể hình thành tự nhiên dưới áp suất cao, và được tạo hình bằng cách cắt, khoan, mài.
Vì làm khi còn nóng, vòng thuỷ tinh cổ có thể được kéo thành sợi rồi cuốn lại, hoặc đổ vào khuôn, hoặc uốn từ một thanh rồi nối đầu. Dấu vết của các cách làm này là vệt kéo, bọt khí dài theo một hướng, chỗ nối hơi phồng. Vòng ngọc thì không có bọt khí, mặt cắt bên trong có cấu trúc hạt hoặc sợi tinh thể nhìn thấy dưới đèn soi.
Thuỷ tinh cũng già đi khác ngọc. Trong đất ẩm, bề mặt thuỷ tinh bị phong hoá, tạo lớp mờ trắng hoặc óng ánh như vỏ trai, có khi bong thành vảy. Ngọc phỉ thuý bền hơn nhiều với môi trường, nhưng có thể bị bám bẩn, bạc màu bề mặt. Những khác biệt này giúp các nhà nghiên cứu, nhưng với người không chuyên, chúng chỉ là gợi ý; vòng thuỷ tinh mới làm giả cổ hiện nay cũng được tạo lớp phong hoá bằng hoá chất.
So nhanh các chất liệu đeo tay thời sơ sử ở miền Trung, Nam Bộ
Bảng dưới không phải công cụ giám định, chỉ giúp hình dung sự khác nhau khi đứng trước tủ trưng bày.
| Chất liệu | Cách tạo hình | Dấu vết hay thấy | Khi nằm lâu trong đất |
|---|---|---|---|
| Thuỷ tinh | Nấu chảy, kéo, cuốn, đúc khuôn | Bọt khí, vệt kéo, chỗ nối | Phong hoá mờ, óng ánh, bong vảy |
| Mã não | Ghè, mài, khoan lỗ nhỏ | Lỗ khoan hai phía, mặt mài bóng | Khá bền, có thể bạc màu nhẹ |
| Nephrite | Cưa, khoan, mài | Vết khoan ống, cạnh mài | Bền, bề mặt có thể chuyển màu trắng đục |
| Đá có màu khác | Cưa, khoan, mài | Như nephrite, tuỳ độ cứng | Tuỳ loại đá, có loại mềm mòn nhanh |
| Vàng (rõ hơn thời Óc Eo) | Gò, dát, kéo sợi, đúc | Vết gò, mối hàn | Gần như không gỉ |
Sự đa dạng chất liệu này là một trong những điểm khác lớn giữa đồ trang sức ven biển miền Trung, Nam Bộ và truyền thống vòng đá, vòng đồng ở lưu vực sông Hồng.
Hạt và vòng thuỷ tinh cổ được làm ra thế nào
Một trong những loại hạt thuỷ tinh phổ biến nhất ở Đông Nam Á thời sơ sử là hạt nhỏ một màu, mà giới nghiên cứu quốc tế hay gọi là hạt Ấn Độ – Thái Bình Dương. Cách làm được mô tả nhiều là kéo ống: người thợ lấy một cục thuỷ tinh nóng chảy, tạo một khoảng rỗng ở giữa rồi kéo dài ra thành một ống mảnh có lỗ chạy suốt. Ống nguội được cắt thành những đoạn ngắn, mỗi đoạn là một hạt, rồi làm tròn mép bằng cách nung lại.
Vì kéo dài, bọt khí trong thuỷ tinh cũng bị kéo theo hướng của ống, thành những vệt dài song song với lỗ. Đây là dấu hiệu mà các nhà nghiên cứu dùng để nhận ra hạt kéo ống. Với vòng tay thuỷ tinh, các cách tạo hình được bàn tới gồm uốn một thanh thuỷ tinh nóng rồi nối hai đầu, quấn quanh một lõi, hoặc đúc trong khuôn; mỗi cách để lại dấu vết riêng về bọt khí và chỗ nối.
Màu thuỷ tinh đến từ các chất tạo màu trộn vào khi nấu, như hợp chất của đồng, coban, sắt. Thành phần hoá học của thuỷ tinh, tức tỉ lệ các chất trợ chảy và tạp chất, khác nhau theo nơi nấu, nên được dùng như một "dấu vân tay" để tìm nguồn gốc. Nhờ phân tích này, người ta có thêm dữ liệu để bàn về việc hạt và vòng thuỷ tinh ở Việt Nam được làm tại chỗ hay đến từ nơi khác, và câu trả lời có thể khác nhau tuỳ từng nhóm hiện vật.
Óc Eo: thương cảng và thế giới của hạt chuỗi
Văn hoá Óc Eo, phát triển khoảng từ thế kỷ 1 đến thế kỷ 7 ở Nam Bộ, mang tên một địa điểm ở vùng An Giang ngày nay. Nhiều nhà nghiên cứu gắn văn hoá này với vương quốc Phù Nam được nhắc trong thư tịch cổ Trung Hoa. Óc Eo nổi tiếng là một thương cảng, nơi hàng hoá từ Ấn Độ, Địa Trung Hải và Trung Hoa gặp nhau.
Trong đồ trang sức Óc Eo, hạt chuỗi chiếm số lượng áp đảo: hạt thuỷ tinh nhiều màu, hạt mã não, hạt thạch anh, hạt đá quý, hạt vàng. Dấu vết chế tác hạt cũng được ghi nhận, cho thấy Óc Eo không chỉ nhập mà còn làm ra hạt. Bên cạnh đó là nhẫn, khuyên, lá vàng và nhiều đồ trang sức kim loại. Vòng tay cứng ít nổi bật hơn hạt chuỗi trong các mô tả phổ thông về Óc Eo.
Đối với lịch sử chiếc vòng, Óc Eo cho thấy một hướng khác: đồ đeo tay ở đây có lẽ nghiêng về chuỗi hạt xâu dây hơn vòng cứng nguyên khối. Những chuỗi hạt nhiều chất liệu ấy là họ hàng xa của vòng hạt ngọc hôm nay, dù từ đó tới nay đã qua rất nhiều thay đổi. Nhận định này dựa trên những gì còn lại, mà dây xâu thì đã mục hết, nên cách xâu và cách đeo cụ thể phần lớn là phục dựng.
Vì sao không nên mua "hạt Sa Huỳnh", "hạt Óc Eo"
Trên thị trường đồ cổ và trên mạng có không ít lời rao "hạt Óc Eo", "chuỗi Sa Huỳnh", "vòng thuỷ tinh cổ đào được". Với người mê vòng, đó là một cám dỗ: được đeo một thứ có tuổi hai nghìn năm. Nhưng có ba lý do để dừng lại.
Thứ nhất là pháp lý. Theo nguyên tắc của pháp luật về di sản văn hoá, di vật khảo cổ trong lòng đất thuộc sở hữu toàn dân, việc đào bới, mua bán trái phép là vi phạm. Những vùng di tích Sa Huỳnh, Óc Eo từng bị đào trộm, và mỗi chuỗi hạt bán ra có thể là một phần mộ cổ bị phá. Thứ hai là khoa học: hạt rời khỏi bối cảnh mất gần hết thông tin, không còn giúp được việc nghiên cứu giao thương cổ. Thứ ba là hàng giả: hạt thuỷ tinh, mã não mới được làm cũ rất phổ biến, người không chuyên khó phân biệt.
Nếu bạn thích vẻ đẹp của chuỗi hạt cổ, có thể chọn đồ làm mới lấy cảm hứng từ hình dáng ấy, ghi rõ là đồ mới. Còn muốn ngắm đồ thật thì bảo tàng là nơi đúng nhất: ở đó hạt được đặt cạnh chum, gốm, công cụ, và bạn hiểu được câu chuyện của nó thay vì chỉ một món đeo tay.
Câu hỏi thường gặp
Người Sa Huỳnh có đeo vòng tay không hay chỉ đeo khuyên tai?
Có. Bên cạnh khuyên tai nổi tiếng, đồ trang sức Sa Huỳnh gồm cả vòng và hạt chuỗi bằng đá, thuỷ tinh, mã não. Khuyên tai được nhắc nhiều vì kiểu dáng đặc trưng và có mặt ở nhiều nước trong khu vực, nên dễ làm người đọc quên các đồ đeo tay.
Thuỷ tinh thời Sa Huỳnh được làm tại chỗ hay nhập về?
Đây là câu hỏi các nhà nghiên cứu vẫn đang làm rõ bằng phân tích thành phần thuỷ tinh. Nhiều ý kiến cho rằng một phần nguyên liệu hoặc thành phẩm có liên hệ với Nam Á, đồng thời có dấu vết gia công tại chỗ. Bức tranh có thể khác nhau giữa các địa điểm và các thời kỳ.
Vòng thuỷ tinh cổ có giống vòng ngọc không?
Nhìn qua có thể giống vì cùng trong và có màu xanh, nhưng chất liệu khác hẳn. Thuỷ tinh không có cấu trúc tinh thể, thường có bọt khí, vệt kéo và dễ phong hoá; ngọc phỉ thuý là đá đa tinh thể, không có bọt khí và bền hơn nhiều. Giám định ở nơi có thiết bị sẽ phân biệt chắc chắn.
Óc Eo có vòng ngọc phỉ thuý không?
Không có căn cứ cho điều này. Ngọc phỉ thuý Myanmar chỉ trở thành nguyên liệu trang sức phổ biến từ khoảng thế kỷ 18, rất lâu sau thời Óc Eo. Đồ trang sức Óc Eo chủ yếu là hạt thuỷ tinh, mã não, thạch anh, đá quý và vàng theo các mô tả phổ biến.
Ở đâu có thể xem đồ trang sức Sa Huỳnh, Óc Eo thật?
Các bảo tàng lịch sử ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, cùng bảo tàng các tỉnh ven biển miền Trung và Nam Bộ thường có trưng bày khảo cổ liên quan. Nội dung cụ thể thay đổi theo thời gian, nên bạn nên xem thông tin của bảo tàng trước khi đi.
Mua chuỗi hạt làm mới theo kiểu Óc Eo có vi phạm gì không?
Đồ làm mới phỏng theo kiểu cổ, được ghi rõ là đồ mới, là hàng thủ công bình thường. Vấn đề chỉ đặt ra khi người bán nói đó là hiện vật đào được, vì khi ấy món hàng hoặc là giả, hoặc là di vật mua bán trái phép. Hãy yêu cầu người bán ghi rõ trên hoá đơn.