Tạo bản là khâu biến phôi vòng bản vuông thành chiếc vòng có tiết diện mong muốn: thợ gọt mặt ngoài trên máy tiện hoặc máy mài định hình, mài lòng trong bằng trục mài nhỏ, rồi vê hai cạnh cho tròn trịa. Cùng một phôi, thợ có thể làm ra vòng bản tròn, bản dẹt, bản phẳng trong tròn ngoài kiểu bình an; mỗi kiểu bản có cách gọt và chỗ khó riêng.
Bài này không bàn dáng vòng nào đẹp hay hợp ai, phần đó có danh mục riêng về từng dáng vòng. Ở đây chỉ là chuyện tay nghề: thứ tự gọt, cách giữ bản đều quanh vòng, chỗ nào hay hỏng, và những dấu hiệu trên vòng thành phẩm cho biết khâu tạo bản được làm kỹ hay vội.
Phôi bản vuông cần mất đi bao nhiêu
Phôi vừa khoan ra có mặt cắt ngang gần như hình chữ nhật: bề rộng là khoảng cách giữa hai đường khoan, bề dày là độ dày tấm đá. Muốn ra bản tròn, thợ phải gọt đi bốn góc của hình chữ nhật đó cho tới khi mặt cắt thành hình tròn hoặc gần tròn. Muốn ra bản dẹt, thợ chỉ cần vê bốn cạnh và làm cong nhẹ mặt ngoài. Vì vậy cùng một cỡ phôi, vòng bản dẹt giữ được nhiều đá hơn, vòng bản tròn mất nhiều hơn.
Người chia đá đã tính chuyện này từ lúc vẽ phôi trên tấm. Phôi định làm bản tròn được khoan với bề rộng và bề dày gần bằng nhau; phôi định làm bản dẹt thì rộng hơn dày. Nếu thợ tạo bản đổi ý giữa chừng, chẳng hạn định làm bản tròn nhưng thấy một vết nứt sát góc nên chuyển sang bản dẹt để giữ đá, thì vòng sau cùng sẽ khác ý định ban đầu. Đây là lý do có những chiếc vòng mang kiểu bản hơi lạ, nằm giữa hai kiểu quen thuộc.
Phần đá gọt đi ở khâu này thành bùn đá theo nước làm mát, không thu lại được. Thợ giỏi gọt vừa đủ, để lại phần chừa cho mài mịn và đánh bóng, không gọt sát hình cuối ngay từ đầu.
Thứ tự gọt một chiếc vòng bản tròn
Mỗi xưởng có thói quen riêng, nhưng trình tự dưới đây là cách nhiều thợ dùng để vòng bản tròn ra đều và không bị lệch tâm.
- Mài sơ lòng trong trước để lòng vòng tròn và nhẵn, vì lòng là mặt tựa khi kẹp phôi lên máy ở các bước sau.
- Kẹp phôi theo lòng trong, cho quay và gọt mặt ngoài thành mặt trụ tròn đều, xoá dấu khoan.
- Vát bốn góc của mặt cắt, mỗi góc một lượt nhỏ, xoay vòng đều để các góc vát bằng nhau quanh vòng.
- Tiếp tục vê các mặt vát thành đường cong, dần dần nối lại thành mặt cắt tròn.
- Dừng máy, đo bề bản và độ dày ở nhiều điểm quanh vòng bằng thước kẹp, đánh dấu chỗ dày hơn.
- Sửa những chỗ dày bằng đá mài cầm tay hoặc chỉnh lại máy, rồi đo lại.
- Chuyển sang đá mài mịn hơn, xoá vết gọt thô trước khi gửi sang khâu mài mịn và đánh bóng.
Bước 5 là bước nhiều xưởng làm vội. Không đo mà chỉ nhìn bằng mắt, vòng ra bản dày một đoạn, mỏng một đoạn là chuyện thường gặp, và khi đã đánh bóng thì sửa lại rất tốn công.
Lòng trong: chỗ khó nhất và hay bị bỏ qua
Lòng vòng là mặt tiếp xúc với da. Mặt ngoài là mặt người ta nhìn, nhưng lòng trong mới là mặt chạm vào cổ tay suốt ngày. Lòng vòng có gờ sót, có chỗ lồi lõm thì đeo sẽ cấn, xoay vòng thấy khựng, và chỗ cấn đó cũng là chỗ dễ chịu lực khi va.
Dụng cụ mài lòng nhỏ và cong ngược. Thợ không thể áp đá mài lớn vào lòng vòng như với mặt ngoài. Trục mài nhỏ, đầu mài hình trụ hay hình trống phải luồn vào trong, mài theo đường cong lõm. Làm đều được mặt lõm này khó hơn làm đều mặt lồi.
Lòng phẳng hay lòng cong là chuyện kiểu bản. Vòng bản tròn có lòng cong theo mặt cắt tròn; vòng bình an có lòng phẳng như mặt trụ, áp sát cổ tay hơn. Làm lòng phẳng đòi hỏi đường mài thẳng, không lượn sóng; chỉ cần lượn nhẹ là đeo thấy không ôm.
Lòng quyết định ni cuối cùng. Mỗi lượt mài lòng làm đường kính trong rộng thêm. Thợ đo lòng nhiều lần trong khâu này, vì ni lỡ rộng hơn ý khách thì không có cách thu nhỏ lại.
Mỗi kiểu bản, chỗ khó ở khâu tạo bản
Bảng dưới không xếp hạng kiểu bản nào hơn; nó cho thấy mỗi kiểu đòi tay thợ ở chỗ nào, để người bán có thể giải thích cho khách vì sao hai chiếc vòng cùng chất đá mà tốn công khác nhau.
| Kiểu bản | Mặt cắt ngang | Chỗ khó khi tạo bản | Dấu hiệu làm kỹ |
|---|---|---|---|
| Bản tròn | Gần tròn | Giữ mặt cắt tròn đều quanh cả vòng, không chỗ dẹt chỗ tròn | Xoay vòng dưới đèn thấy dải sáng chạy đều |
| Bình an | Trong phẳng, ngoài cong | Lòng phẳng không lượn, hai mép trong vê vừa đủ | Áp vòng lên mặt kính thấy lòng tiếp xúc đều |
| Bản dẹt | Dẹt, cạnh bo | Mặt ngoài cong đều, hai mép song song | Nhìn nghiêng hai mép là hai đường song song |
| Bản bầu, quý phi | Thay đổi theo vòng bầu dục | Lòng bầu dục cân hai bên, bản đều dù vòng không tròn | Đặt vòng lên mặt phẳng thấy nằm êm, không bập bênh |
| Bản mảnh | Nhỏ, tròn hoặc dẹt | Gọt nhỏ mà không lộ nứt, không làm vòng yếu | Đo bản mảnh nhưng đều, không có đoạn thắt lại |
Vòng bầu dục kiểu quý phi thường cần máy hoặc đồ gá riêng, vì không thể kẹp quay như vòng tròn. Đây là một lý do khiến loại vòng này ít gặp ở xưởng nhỏ.
Vê cạnh: vòng có êm tay hay không
Vê cạnh là làm tròn chỗ giao giữa mặt ngoài và lòng trong, ở hai bên bản vòng. Với bản tròn, cạnh đã tan vào mặt cắt tròn nên ít ai để ý. Với bình an và bản dẹt, cạnh là chỗ nhìn thấy rõ và chạm vào da nhiều nhất khi đeo, nhất là cạnh lòng trong áp vào xương cổ tay.
Cạnh vê quá ít thì sắc, đeo thấy cứa nhẹ, và cạnh sắc dễ bị sứt khi chạm mặt bàn, vì đá ở mép mỏng chịu lực kém. Cạnh vê quá nhiều thì bản bình an mất dáng phẳng, thành na ná bản tròn dẹt. Thợ giỏi vê cạnh vừa đủ để vuốt tay qua không thấy gợn, nhìn nghiêng vẫn thấy rõ kiểu bản.
Cạnh còn là chỗ thợ hay để lại vết mài lệch: một bên vê to, một bên vê nhỏ, hoặc độ vê thay đổi quanh vòng. Bạn có thể tự kiểm bằng cách nhìn nghiêng chiếc vòng dưới đèn, xoay chậm một vòng, xem đường cạnh có giữ một độ dày đều hay chỗ to chỗ nhỏ. Ví dụ giả định: một chiếc vòng bình an nhìn thẳng rất đẹp, nhưng xoay tới một đoạn thì cạnh trong bè ra, đó thường là chỗ thợ phải mài thêm để xoá một vết, và nên hỏi người bán về đoạn đó.
Tạo bản để né khuyết điểm của đá
Đá ngọc hiếm khi sạch hoàn toàn. Khi gọt dần mặt ngoài, thợ thường gặp những thứ mà lúc khoan chưa thấy: một chấm khoáng đen, một sợi vân trắng, một vết rạn nhỏ sát bề mặt. Lúc đó thợ phải quyết định gọt sâu thêm để xoá đi, hay giữ lại vì gọt thêm thì bản vòng mỏng quá mức an toàn.
Có ba cách xử lý phổ biến. Nếu khuyết điểm chỉ nằm nông, gọt thêm một chút ở đoạn đó, chấp nhận bản vòng ở đoạn ấy hơi nhỏ hơn. Nếu nằm sâu, giữ nguyên bản và để khuyết điểm lại, ghi chú để người bán biết mà nói với khách. Nếu là vết rạn có nguy cơ lan, thợ báo cho người phụ trách để quyết định có tiếp tục làm vòng hay chuyển phôi sang món khác.
Không có cách nào trong ba cách trên là gian dối, miễn là người bán nói rõ với khách. Điều không nên là đánh bóng che đi rồi im lặng. Với người đeo, một vòng có bản hơi không đều ở một đoạn không hẳn là vòng kém; đôi khi đó là dấu vết của một quyết định giữ đá hợp lý. Bạn chỉ cần biết để hỏi, và để đeo cẩn thận hơn ở đoạn mỏng.
Đặt kiểu bản riêng: nói với thợ những gì
Khi bạn mang đá nhờ xưởng làm vòng, hoặc đặt người bán một chiếc vòng theo kiểu bản mình thích, lời dặn mơ hồ như "bản vừa vừa, tròn tròn" rất dễ dẫn tới hiểu lầm. Những thông tin dưới đây giúp thợ làm đúng ý ngay từ khâu tạo bản:
- Kiểu bản gọi bằng tên chung mà hai bên cùng hiểu: bản tròn, bình an, bản dẹt; nếu không chắc tên, vẽ mặt cắt ngang ra giấy hoặc gửi ảnh chụp nghiêng một chiếc vòng mẫu.
- Bề bản và độ dày mong muốn ghi bằng milimét, kèm khoảng chấp nhận được, ví dụ giả định: bề bản từ 10 đến 12 milimét, dày không dưới 7 milimét.
- Ni mong muốn đo theo đường kính lòng trong, và nói rõ đó là ni tối thiểu hay ni chính xác.
- Thứ tự ưu tiên khi đá có khuyết điểm: giữ bản to và chấp nhận một vết nhỏ, hay bỏ vết và chấp nhận bản nhỏ đi.
- Yêu cầu được xem phôi sau khi khoan và xem vòng sau khi tạo bản thô, trước khi đánh bóng; đây là hai thời điểm còn đổi ý được.
- Thoả thuận trước nếu đá không đủ làm kiểu bản đã đặt thì thợ dừng lại hỏi, không tự đổi kiểu.
Những điều này tốn vài phút trao đổi nhưng tránh được tình huống nhận về chiếc vòng đẹp mà không phải chiếc mình hình dung. Với người bán, ghi lại các thông số khách dặn vào phiếu cũng là cách bảo vệ cả hai bên khi có thắc mắc sau này.
Câu hỏi thường gặp
Bản vòng ngọc là gì?
Bản vòng là phần thân của chiếc vòng, nhìn theo mặt cắt ngang. Người ta gọi bản tròn, bản dẹt, bình an tuỳ hình mặt cắt đó. Bề bản là chiều rộng nhìn từ trên xuống, độ dày là chiều đo từ lòng ra mặt ngoài.
Vì sao vòng bản tròn thường ít gặp ni lớn bản to?
Bản tròn phải gọt đi cả bốn góc của phôi vuông, nên muốn có bản tròn to thì phôi ban đầu phải vừa rộng vừa dày. Tấm đá đủ dày và sạch nứt để khoan phôi như vậy ít hơn, nên những vòng này hiếm hơn.
Vòng bình an khác vòng bản tròn ở khâu chế tác thế nào?
Vòng bình an có lòng phẳng như mặt trụ, mặt ngoài cong. Thợ phải mài lòng thẳng không lượn sóng và vê hai mép trong vừa đủ. Vòng bản tròn thì phải giữ mặt cắt tròn đều quanh vòng. Hai kiểu khó ở hai chỗ khác nhau.
Làm sao tự kiểm bản vòng có đều không?
Dùng thước kẹp đo bề bản và độ dày ở bốn đến tám điểm cách đều quanh vòng, ghi lại rồi so. Không có thước thì nhìn nghiêng vòng dưới đèn, xoay chậm, xem đường cạnh và dải sáng có chạy đều không.
Vòng đã đánh bóng có tạo lại bản được không?
Về kỹ thuật thì thợ có thể mài lại, nhưng mỗi lần mài là mất đá, bản vòng mỏng đi, và phải đánh bóng lại từ đầu. Đổi kiểu bản từ dẹt sang tròn gần như không làm được vì không còn đủ đá.
Mài lòng vòng cho rộng ra có giống khâu tạo bản không?
Cùng dùng dụng cụ mài lòng, nhưng mài rộng một chiếc vòng đã hoàn thiện là việc sửa, có rủi ro và giới hạn riêng. Khâu tạo bản trong xưởng làm trên phôi còn dư đá nên thợ chủ động hơn nhiều.