Một xưởng làm vòng ngọc tối thiểu có bốn nhóm máy: cưa đĩa kim cương để xẻ đá thành tấm, máy khoan ống để lấy phôi vòng, máy tiện hoặc máy mài định hình để tạo bản, và bộ bánh mài, bánh đánh bóng để làm mặt. Đi kèm là nước làm mát chảy suốt, đèn soi, thước kẹp và rất nhiều thau chậu đựng phôi. Xưởng lớn hay nhỏ khác nhau chủ yếu ở số lượng máy và mức tự động, còn trình tự khâu thì gần giống nhau.
Bài này đi qua từng nhóm máy theo đúng thứ tự viên đá đi trong xưởng: máy đó làm gì, vì sao nó phải chạy ướt, thợ để ý gì khi dùng. Cách hiểu này hữu ích cho người bán vòng muốn giảng cho khách vì sao hai chiếc vòng trông giống nhau mà tay nghề khác nhau, và cho người đeo tò mò chiếc vòng trên tay mình đã đi qua những bàn máy nào.
Cưa đĩa kim cương: xẻ khối đá thành tấm
Lưỡi cưa không có răng như cưa gỗ. Đó là một đĩa thép mỏng, mép đĩa gắn hạt kim cương công nghiệp. Ngọc jadeite cứng khoảng 6,5 đến 7 trên thang Mohs, nephrite khoảng 6 đến 6,5, nên chỉ vật liệu cứng hơn nhiều như kim cương mới mài đứt được. Lưỡi cưa thực chất là mài một rãnh hẹp xuyên qua đá.
Cưa lớn và cưa nhỏ dùng cho hai việc khác nhau. Cưa đường kính lớn dùng để mở khối, xẻ thành các tấm dày có chủ đích; cưa bàn nhỏ dùng để tỉa mép, cắt tấm thành miếng vừa bàn khoan. Thợ đặt độ dày tấm theo bản vòng định làm, cộng thêm phần chừa cho các bước mài sau.
Đường cưa phải thẳng và chậm. Ép lưỡi cưa quá mạnh khiến lưỡi nóng, cong, mặt tấm gợn sóng; tấm gợn sóng thì khi khoan phôi vòng sẽ dày mỏng không đều. Nhiều xưởng chạy cưa lớn có bàn đẩy tự động để giữ tốc độ đều, thợ chỉ canh nước và nghe tiếng lưỡi.
Nước làm mát không được ngắt. Nước vừa giữ lưỡi và đá không nóng, vừa cuốn bột đá đi. Đá ngọc gặp nhiệt cục bộ có thể nứt, và nứt sinh ra ở bước cưa sẽ đi theo tấm đá tới tận chiếc vòng.
Máy khoan ống: trái tim của xưởng vòng
Máy khoan dùng cho vòng ngọc là máy khoan đứng gắn mũi khoan ống, tức một ống thép tròn có viền kim cương ở miệng. Khi ống quay và hạ xuống tấm đá, nó mài ra một rãnh tròn, phần đá bên trong ống còn nguyên thành một khối tròn. Muốn ra phôi vòng, thợ cần hai đường tròn đồng tâm: đường lớn là mặt ngoài vòng, đường nhỏ là lòng vòng. Có xưởng dùng hai mũi riêng khoan lần lượt, có xưởng dùng mũi kép gồm hai ống lồng nhau để ra cả hai đường trong một lần hạ.
Bộ mũi khoan của một xưởng thường có nhiều cỡ, vì cỡ ống nhỏ quyết định ni của chiếc vòng sau khi mài. Mũi khoan mòn dần theo từng phôi; mũi mòn lệch làm đường khoan hơi bầu, phôi ra không tròn đều. Thợ lâu năm nhìn vết khoan trên phôi là biết mũi còn tốt hay đã đến lúc thay.
Bàn khoan có ngàm kẹp tấm đá, có vòi nước phun thẳng vào miệng ống. Tấm đá phải được kê phẳng, vì kê lệch thì ống khoan nghiêng và phôi vòng ra dày một bên. Chi tiết cách khoan, khoan từ hai mặt và cách xếp phôi trên tấm đá được nói riêng ở bài về khoan phôi vòng trong cùng danh mục.
Máy tiện vòng và máy mài định hình
Phôi sau khi khoan có tiết diện vuông. Mặt cắt ngang của nó gần như một hình chữ nhật, cạnh sắc. Việc biến tiết diện đó thành bản tròn, bản dẹt hay bản phẳng trong tròn ngoài là việc của máy tiện vòng hoặc máy mài định hình.
Máy tiện vòng kẹp phôi và quay. Thợ áp đá mài hoặc dao mài kim cương vào mặt ngoài phôi đang quay, gọt dần cho tới khi ra đường cong mong muốn. Mặt trong được mài bằng trục mài nhỏ luồn vào lòng vòng.
Máy định hình bán tự động có khuôn mẫu. Loại này có cữ giúp mài ra cùng một kiểu bản cho cả loạt vòng. Thợ vẫn phải canh tay, vì đá không đều cứng, chỗ mềm ăn nhanh hơn chỗ cứng.
Tốc độ quay được chỉnh theo việc. Lúc gọt thô, thợ để máy quay nhanh và ăn sâu; lúc gần tới hình cuối, thợ giảm lực, chuyển sang đá mài mịn hơn để không gọt quá tay. Một nhát gọt thừa ở khâu này không lấy lại được, chỉ còn cách đổi sang kiểu bản mỏng hơn hoặc hạ ni.
Bánh mài cầm tay vẫn cần. Dù có máy, thợ vẫn dùng mô tơ treo hoặc máy mài cầm tay gắn đầu mài nhỏ để sửa những chỗ máy không tới: đoạn bản lệch, gờ sót ở lòng vòng, chỗ cần bo lại cạnh.
Bảng tóm tắt máy theo từng khâu
Bảng dưới gom các nhóm máy theo trình tự một chiếc vòng đi qua trong xưởng. Tên gọi có thể khác giữa các xưởng; cột cuối là điều thợ hay để ý nhất ở mỗi máy.
| Khâu | Máy, dụng cụ chính | Sản phẩm sau khâu | Điều thợ để ý |
|---|---|---|---|
| Xẻ khối | Cưa đĩa kim cương lớn, bàn đẩy | Tấm đá dày có chủ đích | Đường cưa thẳng, không cho đá nóng |
| Tỉa tấm | Cưa bàn nhỏ | Miếng vừa bàn khoan | Bỏ mép có nứt, giữ phần màu |
| Lấy phôi | Máy khoan đứng, mũi khoan ống đơn hoặc kép | Phôi vòng bản vuông và lõi tròn | Tấm kê phẳng, mũi không mòn lệch |
| Tạo bản | Máy tiện vòng, máy định hình, trục mài lòng | Vòng thô đúng kiểu bản | Độ đều bản quanh vòng |
| Mài mịn | Bánh mài, đá mài các cấp hạt | Mặt mờ, mịn đều | Xoá vết của cấp trước |
| Đánh bóng | Bánh nỉ, bánh da, bánh gỗ, bột đánh bóng | Mặt bóng | Không để vòng nóng, không bỏ sót lòng trong |
| Kiểm | Đèn soi, kính lúp, thước kẹp, cân | Vòng thành phẩm có hồ sơ | Soi nứt, đo ni, bề bản, độ dày |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao một chiếc vòng tốn công: mỗi khâu đều có thể làm hỏng công của khâu trước, và mỗi lần đổi máy là một lần thợ phải kiểm lại.
Bánh mài, bánh đánh bóng và bột mài
Sau khi tạo bản, chiếc vòng còn mặt nhám do hạt mài thô để lại. Thợ đi qua nhiều cấp đá mài và bánh mài, mỗi cấp hạt mịn hơn cấp trước. Bánh có thể làm bằng nỉ, da, gỗ, tre hoặc vật liệu tổng hợp, bôi bột mài hay bột đánh bóng ở dạng sệt. Nhiều xưởng dùng bột kim cương ở các cấp mịn dần; bước cuối mỗi xưởng có công thức riêng.
Lòng vòng là chỗ khó nhất với dụng cụ, vì không gian hẹp và cong ngược. Thợ có những trục bánh nhỏ, đầu nỉ hình trụ hoặc hình trống để luồn vào lòng vòng. Một chiếc vòng mặt ngoài sáng loáng mà lòng trong mờ, còn vết mài xoáy, thường là do xưởng bỏ qua bộ dụng cụ này cho nhanh.
Bánh và bột phải tách riêng theo cấp. Một hạt mài thô lẫn vào bánh đánh bóng sẽ vẽ vết xước dài lên mặt vòng gần xong, buộc thợ quay lại mài từ đầu. Vì thế xưởng cẩn thận thường có kệ riêng cho từng cấp, rửa tay và rửa vòng mỗi lần chuyển cấp. Cách làm từng cấp được viết riêng trong bài về đánh bóng vòng mới.
Dụng cụ kiểm: đèn, kính lúp, thước kẹp, cân
Phần dụng cụ nhỏ nhất lại quyết định chiếc vòng có được giao đi hay không. Một bàn kiểm thường có:
- Đèn soi cầm tay ánh trắng, chiếu xiên qua vòng để tìm vết nứt, vết rạn mà mắt thường dưới đèn trần không thấy.
- Kính lúp phóng khoảng mười lần để xem mặt bóng có còn vết xước, rỗ, vết vỏ cam quá rõ hay không.
- Thước kẹp điện tử hoặc thước kẹp cơ để đo đường kính trong, bề bản và độ dày ở nhiều điểm quanh vòng.
- Côn đo ni hoặc vòng mẫu để đối chiếu ni nhanh.
- Cân điện tử có độ chia nhỏ để ghi trọng lượng từng chiếc.
- Khay lót mềm, khăn sạch, túi riêng cho từng vòng để vòng thành phẩm không chạm nhau.
Đèn soi và thước kẹp cũng là hai món người bán vòng nên có ở quầy. Khách hỏi vòng có nứt không, bề bản bao nhiêu, người bán đo và soi trước mặt khách thì rõ ràng hơn mọi lời cam đoan.
Giữ máy và giữ dụng cụ: chuyện nhỏ quyết định chất lượng
Nước làm mát trong xưởng vòng mang theo rất nhiều bột đá. Nếu nước tuần hoàn mà không lắng lọc, bột đá quay lại bám vào bánh mài và làm xước vòng, đồng thời mài mòn ổ trục của máy. Xưởng có tổ chức thường có bể lắng nhiều ngăn, vớt bùn đá định kỳ. Bùn đá khô thành bụi nếu để phơi, vì vậy nên giữ ẩm khi thu gom.
Mũi khoan ống, lưỡi cưa và đá mài là đồ tiêu hao. Mũi mòn lệch, lưỡi cưa mất tròn hay đá mài lõm giữa đều để lại dấu trên vòng: phôi méo, bản lệch, mặt gợn. Thợ giỏi không đợi dụng cụ hỏng hẳn mới thay, mà ghi nhận dấu hiệu từ chính sản phẩm. Ví dụ giả định: một loạt vòng mới ra cùng có bản dày hơn ở một điểm, thợ kiểm lại thì thấy trục máy tiện bị rơ, chứ không phải đá có vấn đề.
Máy dùng nước và điện cùng lúc nên phần dây điện, ổ cắm, thiết bị chống giật phải được để ý như một phần của bộ dụng cụ. Phần an toàn nghề, gồm bụi đá, tiếng ồn, rung tay và điện nước, được viết riêng trong danh mục này. Với người đeo vòng, hiểu chừng ấy máy móc giúp bạn nhìn chiếc vòng như một sản phẩm tay nghề: tròn, đều, bóng cả trong lẫn ngoài là kết quả của dụng cụ được giữ tốt và người thợ chịu khó, không phải tự nhiên mà có.
Câu hỏi thường gặp
Làm vòng ngọc có cần máy móc hiện đại không?
Các khâu cắt, khoan, mài ngọc bắt buộc phải dùng dụng cụ có kim cương hoặc hạt mài cứng hơn ngọc, và phải có máy quay. Máy không cần quá hiện đại; nhiều xưởng nhỏ dùng máy đơn giản mà vẫn ra vòng đẹp nhờ tay thợ và dụng cụ được giữ tốt.
Vì sao xưởng làm ngọc chỗ nào cũng có nước chảy?
Nước làm mát lưỡi cưa, mũi khoan và mặt đá, tránh nóng cục bộ có thể gây nứt. Nước còn cuốn bột đá đi để dụng cụ không bị kẹt và giữ cho bụi không bay lên không khí, giúp phổi thợ đỡ phải hít bụi mịn.
Mũi khoan ống là gì?
Đó là một ống thép tròn, miệng ống có viền gắn hạt kim cương. Khi quay và hạ xuống tấm đá, nó mài ra một rãnh tròn, để lại một khối đá tròn bên trong. Xưởng vòng dùng hai cỡ ống, hoặc một mũi kép, để có cả mặt ngoài lẫn lòng vòng.
Người bán vòng ở quầy nên có dụng cụ gì?
Tối thiểu là đèn soi ánh trắng, kính lúp, thước kẹp và côn đo ni hoặc vòng mẫu. Bốn món này đủ để soi nứt, xem độ bóng, đo bề bản, độ dày và đối chiếu ni ngay trước mặt khách, thay cho lời mô tả chung chung.
Xưởng nhỏ và xưởng lớn khác nhau ở máy móc thế nào?
Trình tự khâu gần như giống nhau. Xưởng lớn có nhiều máy chạy song song, có máy định hình hoặc máy đánh bóng bán tự động để làm cả loạt; xưởng nhỏ làm nhiều khâu bằng tay hơn. Chất lượng một chiếc vòng phụ thuộc vào việc kiểm từng khâu nhiều hơn quy mô xưởng.
Có thể tự làm vòng ngọc ở nhà không?
Về nguyên lý thì được nếu có máy khoan ống, máy mài và nước làm mát, nhưng cần học nghề và đầu tư đồ bảo hộ. Mài khô ngọc trong nhà là sai, vì bụi đá mịn có hại cho phổi của cả bạn và người sống cùng.