Lõi vòng là khối đá tròn nằm bên trong đường khoan lòng vòng; một chiếc vòng ra đời thì để lại một chiếc lõi cùng chất, cùng màu, và thợ không bỏ nó đi mà làm tiếp thành mặt bình an, nhẫn trơn, mặt trứng, mặt chạm nhỏ hay hạt. Lõi lớn có thể được khoan tiếp nhiều lần, mỗi lần ra một món nhỏ hơn, giống những chiếc vòng lồng vào nhau.
Bài giải thích lõi được dùng theo thứ tự nào, vì sao chuyện "bộ vòng kèm mặt cùng một khối đá" có cơ sở, và người mua nên hiểu gì khi được giới thiệu một bộ như vậy. Bài không bàn chuyện định giá lõi hay mua lõi để tích trữ.
Lõi vòng hình thành thế nào và trông ra sao
Khi mũi khoan ống nhỏ đi hết độ dày tấm đá, phần đá nằm trong ống bị tách ra thành một khối hình đĩa. Đường kính của đĩa nhỏ hơn lòng vòng một chút, vì thành ống khoan đã ăn mất một vành mỏng. Độ dày của đĩa bằng độ dày tấm đá. Mặt trên và mặt dưới là mặt cưa, viền quanh là mặt khoan nhám.
Vì lõi và vòng được cắt ra từ cùng một chỗ trên tấm đá, chúng có chất đá gần như giống nhau: cùng độ hạt, cùng sắc nền, thường cùng kiểu vân. Màu thì có thể khác, vì màu trong ngọc phân bố không đều; một dải xanh chạy qua vòng có khi không đi vào lõi, hoặc ngược lại, lõi lại giữ phần màu đậm nhất của tấm.
Kích thước lõi đặt giới hạn trên cho mọi món làm từ nó. Lõi chỉ rộng xấp xỉ lòng chiếc vòng, nên không thể ra một mặt chạm lớn hơn đường kính đó, và độ dày lõi bằng độ dày tấm nên mặt làm từ lõi cũng không dày hơn chiếc vòng. Vì vậy người chia đá đôi khi quyết định ngược lại: khoan lòng vòng to hơn một chút để được lõi lớn hơn, chấp nhận chiếc vòng có ni rộng hơn, khi lõi nằm đúng mảng màu đẹp nhất tấm.
Ở xưởng, lõi được rửa sạch, soi đèn như phôi vòng và để riêng, thường kèm dấu cho biết lấy ra từ phôi nào. Người chia đá xem lõi để quyết định làm gì tiếp: lõi sạch, màu đẹp được giữ để làm món đeo; lõi nhiều nứt, nhiều tì vết có thể được cắt nhỏ làm hạt hoặc mặt nhỏ, chừa đi những vùng xấu.
Thứ tự thợ hay dùng một chiếc lõi lớn
Lõi càng lớn, càng sạch thì càng có nhiều lựa chọn. Một cách phổ biến là đi từ món lớn vào món nhỏ, mỗi bước lại để lại một lõi nhỏ hơn:
- Khoan tiếp ở giữa lõi một đường tròn nhỏ để ra mặt bình an khấu, tức mặt tròn có lỗ ở giữa. Phần đá giữa lỗ lại thành một lõi nhỏ hơn.
- Từ lõi nhỏ đó, nếu đủ lớn, khoan tiếp một lỗ nữa để làm nhẫn trơn nguyên khối. Bước này đòi lõi đủ dày và đủ rộng so với ni nhẫn.
- Phần đá giữa lỗ nhẫn còn lại rất nhỏ, có thể mài thành mặt trứng nhỏ để gắn nhẫn, bông tai, hoặc thành hạt.
- Nếu lõi không đủ sạch để làm mặt bình an nguyên vẹn, thợ cắt lõi thành từng miếng, tránh vết nứt, làm mặt chạm nhỏ, mặt trứng hoặc hạt.
- Vụn đá còn lại sau cùng thành những hạt rất nhỏ, mảnh khảm, hoặc bị loại.
Không phải lõi nào cũng đi đủ các bước. Xưởng có thể dừng ở mặt bình an nếu khách muốn mặt dày, bản to; hoặc bỏ qua mặt bình an để giữ lõi nguyên khối làm một mặt chạm hình lớn hơn.
Mặt bình an từ lõi vòng
Mặt bình an là chiếc vòng thu nhỏ. Mặt bình an, nhiều nơi gọi là bình an khấu, là một đĩa tròn có lỗ giữa, đeo như mặt dây. Về chế tác, nó giống một chiếc vòng rất nhỏ với bản rất rộng, nên đi tự nhiên từ lõi vòng.
Độ dày theo lõi. Mặt bình an làm từ lõi giữ độ dày của tấm đá, thường khá dày. Thợ có thể mài mỏng bớt cho nhẹ, hoặc mài hai mặt vồng lên để mặt trông đầy đặn. Mặt quá dày đeo trên dây mảnh sẽ nặng và lắc mạnh khi cúi người, nên độ dày cuối cùng thường được bàn với người đặt làm.
Lỗ giữa to hay nhỏ là lựa chọn. Lỗ nhỏ thì mặt bình an có bản rộng, nhìn đầy đặn, nhưng lõi còn lại quá nhỏ để làm nhẫn. Lỗ to thì mặt thanh hơn và lõi đủ cho một chiếc nhẫn. Thợ quyết định cỡ lỗ dựa vào việc có định làm tiếp nhẫn hay không.
Mặt trong lỗ cũng phải làm kỹ. Lỗ giữa mặt bình an cũng có lòng trong như chiếc vòng, cũng cần tròn, trơn, bóng. Lỗ mài vội để lại gờ sẽ cọ vào dây đeo và làm mòn dây.
Tên gọi là tên gọi. Chữ "bình an" là cách gọi theo hình dáng và lời chúc trong văn hoá, như nhiều tên gọi trang sức khác. Đó là quan niệm, không có bằng chứng chiếc mặt mang lại bình an; bài này dùng tên gọi đó như một thuật ngữ nghề.
Nhẫn trơn, mặt trứng và hạt từ lõi
Nhẫn ngọc trơn nguyên khối cần một khối đá dày đủ cho bản nhẫn và rộng đủ cho ni nhẫn cộng hai bên thành. Lõi lấy ra từ mặt bình an thường vừa cho việc này, nên ở nhiều xưởng, chuỗi vòng – mặt bình an – nhẫn đi liền nhau từ cùng một điểm trên tấm đá. Nhẫn làm từ lõi cũng được tạo bản, vê cạnh, đánh bóng lòng như vòng, chỉ là mọi thứ nhỏ hơn và khó cầm hơn.
Mặt trứng, tức mặt ngọc mài vồng không có cạnh, có thể lấy từ phần giữa của lõi nhỏ cuối cùng, hoặc từ những miếng cắt ra khi lõi có nứt. Thợ đặt mặt trứng vào vùng đá sạch nhất, màu đẹp nhất, vì mặt trứng thường được gắn vào ổ vàng, bạc và nhìn thấy trọn.
Hạt được làm bằng cách cắt lõi thành khối vuông nhỏ, mài tròn dần rồi khoan lỗ xâu. Hạt từ cùng một lõi có chất đá và màu gần nhau, nên một chuỗi hạt ngắn hoặc lắc tay có thể được làm trọn từ một vài lõi cùng tấm. Chuỗi hạt dài thì cần nhiều nguồn đá hơn, và việc chọn hạt cùng màu là một bài toán riêng của danh mục vòng hạt.
Ở mỗi bước, thợ lại soi đèn và đổi kế hoạch nếu gặp vết nứt. Một chiếc lõi dự định làm mặt bình an có thể vì một vết nứt ngang mà chuyển sang làm hai mặt trứng.
Lõi lớn, lõi nhỏ và lựa chọn thường gặp
Bảng dưới gom các lựa chọn theo kích thước và tình trạng lõi. Đây là xu hướng chung ở xưởng, không phải quy tắc cứng.
| Tình trạng lõi | Lựa chọn thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lớn, sạch, màu đều | Mặt bình an, rồi nhẫn, rồi mặt trứng nhỏ | Đi đủ chuỗi lồng nhau, ít hao nhất |
| Lớn, sạch, có mảng màu đẹp lệch một bên | Mặt chạm hình đặt mảng màu vào chỗ nổi bật | Bỏ qua mặt bình an để giữ màu |
| Lớn, có một vết nứt | Cắt theo vết nứt, làm hai mặt nhỏ hoặc hạt | Không cố làm mặt bình an vì vết sẽ cắt ngang |
| Nhỏ, sạch | Nhẫn hoặc mặt trứng | Cần đủ dày cho bản nhẫn |
| Nhỏ, nhiều tì vết | Hạt, mảnh khảm | Chọn phần sạch, bỏ phần xấu |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao một tấm đá cho vòng đẹp thường kéo theo cả một nhóm món nhỏ cùng chất. Đây cũng là lý do người bán có thể giới thiệu một chiếc vòng kèm mặt hoặc nhẫn "cùng khối".
Mặt làm từ lõi khác mặt cắt riêng từ tấm đá ở đâu
Hình khởi đầu đã tròn. Lõi ra khỏi bàn khoan đã là một đĩa tròn đều, nên làm mặt bình an hay mặt tròn từ lõi tiết kiệm công tạo hình. Mặt cắt riêng từ tấm thì phải cưa, khoan hoặc mài từ một miếng có hình bất kỳ.
Độ dày bị giới hạn. Mặt từ lõi không dày hơn tấm đá đã khoan vòng. Muốn có mặt dày, vồng cao, người ta phải cắt từ một phần đá dày hơn, không dùng lõi.
Hướng vân giữ như trong vòng. Lõi nằm cùng mặt phẳng với vòng nên hướng vân, hướng dải màu trên mặt và trên vòng có quan hệ với nhau. Nhìn một bộ vòng và mặt cùng khối, đôi khi bạn thấy vân trên mặt như tiếp nối vân trên vòng.
Không phải mặt nào cũng nên làm từ lõi. Mặt chạm hình cần một khối đá có mảng màu đặt đúng chỗ, mà mảng màu đẹp lại không nằm ở lõi, thì thợ cắt từ chỗ khác. Lõi chỉ là một nguồn đá thuận tiện, không phải nguồn tốt nhất trong mọi trường hợp.
Bộ vòng kèm mặt cùng khối đá: hiểu cho đúng
Người bán đôi khi giới thiệu một bộ gồm vòng, mặt bình an và nhẫn "lấy từ cùng một chiếc vòng". Về chế tác, điều đó hoàn toàn có thể, như các bước ở trên cho thấy. Bộ như vậy có sự đồng nhất về chất đá mà ghép từ các nguồn khác nhau khó có được.
Tuy vậy, "cùng khối" không có nghĩa là giống hệt nhau. Màu có thể khác giữa vòng và lõi, vì lõi nằm ở giữa còn vòng nằm ở rìa của cùng một vùng đá. Có bộ mà mặt bình an lại đẹp màu hơn chiếc vòng. Người mua nên xem từng món riêng, đừng chỉ dựa vào lời "cùng khối" để mặc định món nào cũng như món đẹp nhất.
Cũng không có cách nào để người mua tự kiểm chứng một bộ có thật cùng khối hay không, ngoài việc tin người bán và so chất đá bằng mắt. Nếu điều này quan trọng với bạn, hãy đề nghị ghi rõ trên hoá đơn, và nếu có giấy giám định thì mỗi món một giấy riêng. Nếu bạn tự mang đá đi làm, hãy dặn xưởng trả lại cả lõi và các món làm từ lõi, vì đó là phần đá của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Lõi vòng ngọc là gì?
Lõi vòng là khối đá hình đĩa nằm bên trong đường khoan lòng vòng, được tách ra khi khoan phôi vòng. Lõi có cùng chất đá với chiếc vòng và thường được dùng tiếp để làm mặt bình an, nhẫn, mặt trứng, mặt chạm nhỏ hoặc hạt.
Mặt bình an có phải làm từ lõi vòng không?
Rất nhiều mặt bình an được làm từ lõi vòng vì hình dạng phù hợp: lõi đã tròn, chỉ cần khoan thêm lỗ giữa. Nhưng mặt bình an cũng có thể được cắt trực tiếp từ tấm đá, không nhất thiết phải là lõi vòng.
Một lõi vòng làm được những món gì?
Tuỳ kích thước và độ sạch. Lõi lớn và sạch có thể đi lần lượt thành mặt bình an, rồi nhẫn từ lõi của mặt, rồi mặt trứng nhỏ. Lõi có nứt thì thường được cắt ra làm mặt nhỏ hoặc hạt, bỏ phần nứt.
Bộ vòng và mặt cùng khối đá có giống màu nhau không?
Chất đá thường giống nhau, nhưng màu có thể khác vì màu trong ngọc phân bố không đều. Lõi nằm giữa, vòng nằm ở rìa của cùng một vùng đá, nên có bộ mà mặt đẹp màu hơn vòng hoặc ngược lại.
Mang đá đi làm vòng thì lõi thuộc về ai?
Phần đá bạn mang tới, gồm cả lõi, thuộc về bạn trừ khi có thoả thuận khác. Nên nói rõ với xưởng từ đầu là muốn nhận lại lõi hay nhờ làm tiếp thành món gì, và ghi vào phiếu nhận đá để tránh hiểu lầm.
Nhẫn ngọc làm từ lõi có bền như nhẫn cắt riêng không?
Độ bền phụ thuộc chất đá, độ dày bản nhẫn và vết nứt, không phụ thuộc việc đá lấy từ lõi hay từ chỗ khác trên tấm. Nhẫn từ lõi được làm sạch, tạo bản và đánh bóng như bất kỳ nhẫn nguyên khối nào.