Phôi vòng ngọc được lấy ra khỏi tấm đá bằng mũi khoan ống: một ống kim cương lớn mài ra mặt ngoài, một ống nhỏ hơn mài ra lòng vòng, giữa hai đường tròn là chiếc vòng thô bản vuông, bên trong còn một khối tròn gọi là lõi. Khâu này nghe đơn giản nhưng quyết định gần hết hình dạng sau cùng: phôi khoan lệch tâm thì mài thế nào cũng ra vòng dày một bên, phôi khoan nghiêng thì bản vòng lệch mặt.
Bài đi theo các bước thợ làm ở bàn khoan, từ lúc nhận tấm đá đã cưa tới khi tách phôi ra và rửa sạch. Bài không bàn chuyện chọn khối đá thô hay một khối ra mấy chiếc vòng; ở đây chỉ là kỹ thuật khoan và những lỗi khoan để lại dấu trên chiếc vòng bạn đeo.
Tấm đá trước khi lên bàn khoan
Tấm đá đến bàn khoan đã được cưa phẳng hai mặt, độ dày lớn hơn độ dày vòng thành phẩm một chút để còn chỗ cho các bước mài. Trước khi khoan, thợ rửa sạch, lau khô và soi đèn kỹ một lần nữa. Lúc này tấm đá mỏng, ánh sáng xuyên qua dễ hơn lúc còn là khối, nên nhiều vết nứt trước đó bị che giờ mới lộ.
Thợ dùng bút dầu hoặc bút trắng vẽ các vòng tròn dự kiến lên mặt tấm. Việc vẽ này có hai mục đích: tránh để đường khoan cắt ngang vết nứt hoặc nằm ngay trên vùng tì vết lớn, và đặt mảng màu đẹp vào chỗ sẽ thành mặt vòng. Cách đọc tấm đá, đặt phôi theo màu là một nghề riêng của người chia đá; ở bàn khoan, thợ khoan chủ yếu làm đúng theo các đường đã vẽ và báo lại khi thấy điều bất thường.
Mặt tấm phải phẳng. Nếu tấm đá hơi vênh do lưỡi cưa đi lệch, thợ mài phẳng lại hoặc kê bù dưới đáy. Ống khoan luôn đi vuông góc với bàn, nên tấm đá kê nghiêng bao nhiêu thì phôi vòng nghiêng bấy nhiêu so với mặt đá, sau này bản vòng sẽ lệch về một phía.
Các bước khoan một phôi vòng
Trình tự dưới đây là cách làm phổ biến ở xưởng dùng máy khoan đứng và hai mũi khoan ống riêng. Xưởng dùng mũi kép thì gộp bước 3 và bước 5 làm một.
- Kẹp tấm đá lên bàn khoan, kê đệm mềm bên dưới để đá không rung và không chạm mặt bàn kim loại khi mũi xuyên qua.
- Chỉnh vòi nước sao cho nước chảy thẳng vào miệng ống khoan, đủ để cuốn bột đá đi liên tục.
- Hạ ống lớn xuống đúng đường tròn ngoài đã vẽ, khoan chậm lúc đầu để mũi ăn vào đá mà không trượt.
- Khoan sâu khoảng một nửa độ dày tấm thì dừng, lật tấm đá và khoan tiếp từ mặt kia trùng đúng vị trí. Hai đường khoan gặp nhau ở giữa giúp cạnh vòng ở cả hai mặt không bị mẻ khi mũi xuyên thủng.
- Đổi sang ống nhỏ, khoan đường tròn trong cũng theo cách khoan hai mặt.
- Đẩy nhẹ để tách lõi ra khỏi phôi vòng, rồi tách phôi vòng ra khỏi phần đá còn lại của tấm.
- Rửa sạch, soi lại phôi và lõi dưới đèn, đánh dấu những phôi có vết nghi ngờ.
Có xưởng đảo thứ tự, khoan lòng trước rồi mới khoan mặt ngoài; điều quan trọng là hai đường tròn phải đồng tâm. Lệch tâm dù rất ít cũng làm bản vòng dày một bên và mỏng bên kia.
Vì sao phải khoan chậm và giữ nước liên tục
Nhiệt là kẻ thù của ngọc. Mũi khoan ống ma sát với đá trên cả một vòng tròn, sinh nhiệt nhiều hơn mũi khoan đặc cùng cỡ. Nước ngắt vài giây là vùng đá quanh miệng ống nóng lên, có thể sinh rạn chân chim rất nhỏ, mắt thường khó thấy ngay nhưng sau này lộ ra khi đánh bóng.
Bột đá phải được cuốn đi. Rãnh khoan rất hẹp. Nếu bột đá không được nước cuốn ra, nó kẹt giữa ống và đá, làm mũi khoan quá tải, rung và đi lệch. Thợ nghe tiếng máy đổi giọng là biết rãnh đang nghẹt.
Ấn mạnh không làm nhanh hơn bao nhiêu. Lực ép quá tay làm ống khoan rung, viền kim cương mòn nhanh và lệch, đường khoan ra hơi bầu. Phôi khoan bằng mũi rung có mặt cắt gợn, tốn thêm công mài.
Đá không đều cứng. Một tấm ngọc có vùng hạt mịn, vùng hạt thô, có khi lẫn khoáng khác. Mũi khoan đi qua vùng mềm nhanh hơn, qua vùng cứng chậm lại; thợ giữ tốc độ hạ đều để đường khoan không bị kéo về phía vùng mềm.
Lỗi khoan và dấu vết để lại trên chiếc vòng
Nhiều lỗi ở bàn khoan được mài che đi một phần, nhưng không phải lúc nào cũng che hết. Bảng dưới giúp người bán và người đeo hiểu một vài đặc điểm trên vòng có nguồn gốc từ khâu này.
| Lỗi ở bàn khoan | Nguyên nhân thường gặp | Dấu vết trên vòng thành phẩm |
|---|---|---|
| Lệch tâm | Hai lần khoan không trùng tâm, ống bị trượt lúc mới chạm đá | Bản vòng dày một bên, mỏng một bên khi đo quanh vòng |
| Khoan nghiêng | Tấm đá kê không phẳng | Hai mép bản vòng không song song, nhìn nghiêng thấy vòng như hơi vặn |
| Mẻ cạnh lúc xuyên | Khoan một mặt xuyên thẳng | Phải mài bớt nhiều để xoá mẻ, vòng mỏng hơn dự kiến |
| Đường khoan bầu | Mũi mòn lệch, rung | Lòng vòng không tròn hẳn, đeo thấy chỗ cấn |
| Rạn do nhiệt | Nước ngắt, khoan quá nhanh | Rạn nhỏ quanh mép, lộ ra khi soi đèn sau đánh bóng |
Không phải chiếc vòng nào hơi dày một bên cũng là lỗi khoan; có khi thợ cố ý giữ phần dày để né một vết nứt. Nhưng khi đo thấy chênh lệch lớn, đó là điều nên hỏi người bán.
Mũi kép, mũi đơn và chuyện cỡ ống
Mũi kép gồm hai ống lồng nhau gắn trên cùng một trục, khoan một lần ra cả mặt ngoài và lòng vòng. Ưu điểm là hai đường tròn luôn đồng tâm, nhanh, hợp với làm loạt. Nhược điểm là mỗi cặp ống cố định một cỡ vòng và một bề bản, muốn đổi cỡ phải thay cả bộ; khi thợ muốn né một vết nứt bằng cách dịch lòng vòng đi một chút thì mũi kép không cho phép.
Mũi đơn linh hoạt hơn. Thợ chọn ống lớn theo bề ngoài, ống nhỏ theo ni định làm, và có thể quyết định ni sau khi đã khoan đường ngoài và soi lại. Đổi lại, mỗi lần khoan cần căn tâm cẩn thận. Xưởng nhận đá của khách để làm riêng từng chiếc thường dùng mũi đơn vì lý do này.
Cỡ ống nhỏ quyết định ni gần đúng của chiếc vòng, nhưng không phải ni cuối cùng. Lòng vòng sau khoan còn được mài và đánh bóng, đường kính trong sẽ rộng thêm một chút. Thợ phải tính trước phần nở ra đó khi chọn ống; chọn ống quá sát ni dự định thì vòng thành phẩm rộng hơn ý khách.
Khoan vòng nephrite, vòng đá mềm khác gì khoan jadeite
Nephrite, thứ ngọc thường được gọi là bạch ngọc, bích ngọc, có độ cứng thấp hơn jadeite một chút nhưng cấu trúc là những sợi khoáng đan xoắn vào nhau, rất dai. Khi khoan, nephrite ít bị mẻ cạnh hơn, nhưng mũi khoan lại ăn chậm theo cách khác: đá không vỡ vụn ra dễ mà như bị mài mòn từ từ. Thợ quen jadeite chuyển sang nephrite thường phải chỉnh lại tốc độ hạ mũi và lượng nước.
Các loại đá mềm hơn bán dưới chữ ngọc, như serpentine, khoan nhanh hơn hẳn nhưng dễ trầy, dễ mòn mép, mặt khoan nhám sâu hơn. Mũi khoan dùng cho đá mềm vẫn là mũi kim cương, chỉ khác ở tốc độ và lực ép. Đá có nhiều mạch khoáng khác nhau xen kẽ thì khó nhất, vì mũi khoan đi qua mạch cứng, mạch mềm liên tục.
Với người mua, chi tiết này chỉ có một ý nghĩa thực tế: độ cứng và độ dai khác nhau thì cách mài, độ bóng và độ bền sau này cũng khác nhau. Gọi đúng tên chất liệu trên hoá đơn là điều quan trọng hơn mọi lời khen tay nghề. Phần so sánh các loại ngọc làm vòng có danh mục riêng trên trang này.
Sau khi tách phôi: rửa, soi và ghi lại
Phôi vòng vừa tách ra có bản vuông, cạnh sắc, mặt khoan nhám. Thợ rửa sạch bột đá, để ráo rồi soi đèn quanh vòng một lượt. Đây là lần soi rẻ nhất: phát hiện vết nứt ở phôi thì mới mất công khoan, còn phát hiện sau khi đã tạo bản, đánh bóng thì mất gấp nhiều lần.
Nhiều xưởng ghi số hoặc dán băng dính đánh dấu từng phôi theo tấm đá gốc. Việc này giúp sau này ghép những chiếc vòng cùng tấm thành cặp, hoặc truy lại khi một loạt vòng có cùng một kiểu lỗi. Lõi tách ra được để riêng, vì lõi là nguyên liệu cho mặt bình an, nhẫn và hạt, có bài riêng trong danh mục này.
Thợ khoan cũng ghi lại những điều quan sát được trong lúc khoan: chỗ nào mũi đi chậm bất thường, chỗ nào nước chảy ra đục khác màu, chỗ nào tiếng máy rít lên. Đó có thể là dấu hiệu của một vùng khoáng lạ, một ổ tì vết hay một vết nứt nằm sâu chưa lộ. Ghi chú này đi theo phôi sang bàn tiện, để thợ tạo bản biết chỗ cần mài nhẹ tay và soi kỹ hơn.
Phôi nào có vết nứt sẽ được đánh giá lại: nứt nằm sát mép có thể mài bỏ, nứt cắt ngang bản vòng thì phôi đó thường bị loại khỏi hàng vòng và chuyển sang làm món khác. Những tình huống vòng hỏng giữa chừng, cách thợ cứu phôi được kể kỹ ở một bài riêng. Với người đeo, điều đáng nhớ là chiếc vòng tròn đều trên tay bạn đã qua ít nhất một lần chọn lọc ở bàn khoan, và cũng có những phôi cùng tấm không đi tới được bước cuối.
Câu hỏi thường gặp
Phôi vòng ngọc là gì?
Phôi vòng là chiếc vòng thô vừa được khoan ra khỏi tấm đá, mặt cắt ngang còn vuông, cạnh sắc, mặt nhám. Từ phôi này thợ mới tiện, mài để ra kiểu bản tròn, dẹt hay bình an, rồi đánh bóng thành chiếc vòng hoàn chỉnh.
Vì sao thợ khoan từ hai mặt tấm đá?
Khi mũi khoan xuyên thủng một mặt, đá ở mép lỗ dễ bị bật mẻ. Khoan từ mặt này tới khoảng giữa, lật lại khoan tiếp từ mặt kia cho hai đường gặp nhau, thì cả hai mép đều gọn, đỡ phải mài bớt nhiều để xoá mẻ.
Một tấm đá khoan được bao nhiêu chiếc vòng?
Không có con số chung. Nó phụ thuộc kích thước tấm, cỡ vòng, và nhất là vết nứt, tì vết, vùng màu trên tấm. Có tấm ra vài phôi, có tấm vì nứt mà không ra phôi vòng nào, chỉ làm được mặt hoặc hạt.
Vòng dày một bên mỏng một bên có phải do khoan không?
Thường là do hai lần khoan lệch tâm hoặc tấm đá kê nghiêng. Tuy vậy, có trường hợp thợ cố ý giữ một phần dày hơn để né vết nứt. Đo bằng thước kẹp ở nhiều điểm quanh vòng và hỏi người bán là cách rõ ràng nhất.
Khoan có làm vòng bị nứt ngầm không?
Có thể, nếu khoan quá nhanh, ép quá mạnh hoặc nước làm mát bị ngắt khiến đá nóng cục bộ. Xưởng làm cẩn thận khoan chậm, giữ nước liên tục và soi phôi sau khi khoan để loại sớm những chiếc có dấu hiệu rạn.
Ni của vòng được quyết định ở bước khoan phải không?
Bước khoan quyết định ni gần đúng qua cỡ ống nhỏ. Lòng vòng còn được mài và đánh bóng nên đường kính trong nở thêm một chút. Thợ tính trước phần này khi chọn ống, vì vậy vòng thành phẩm mới đúng ni dự định.