Không có một loại kim loại “đúng” cho mọi vòng ngọc: vàng ta đẹp màu nhưng mềm, vàng tây cứng hơn và hợp làm khoá, bản lề, chi tiết chạm; vàng trắng sáng nhưng cần xi lại; bạc nhẹ, dễ chạm, hợp ngọc màu nhạt nhưng xỉn đen theo thời gian. Chọn đúng là chọn theo việc phần kim loại phải làm trên chiếc vòng của bạn.
Bài này không nói về giá hay chuyện tích trữ vàng. Nó nhìn kim loại như một vật liệu làm đồ: chịu va thế nào, mòn ra sao, đứng cạnh màu ngọc trông thế nào, gây phiền gì khi sửa về sau. Áp dụng cho mọi kiểu phối: bịt đầu, bản lề, đai ôm, ốp lá, lắc vàng gắn ngọc. Cách đọc tuổi vàng chi tiết và chuyện mua bán vàng có ở các trang chuyên về kim hoàn; ở đây chỉ nhắc tới mức cần cho việc phối với ngọc.
Bốn nhóm kim loại hay gặp trên vòng ngọc
Bảng mô tả đặc tính chung. Hợp kim cụ thể của từng tiệm có thể khác, nên luôn hỏi lại thành phần và dấu tuổi được đóng.
| Kim loại | Dấu thường gặp | Độ cứng khi dùng | Màu | Điều hay gặp sau vài năm |
|---|---|---|---|---|
| Vàng ta (vàng gần nguyên chất) | 999, 9999 | Mềm, dễ móp, chi tiết chạm nhỏ mòn nhanh | Vàng đậm, ấm | Móp ở chỗ va, chạm mờ dần, ít xỉn màu |
| Vàng tây hàm lượng cao (18K) | 750 | Cứng hơn vàng ta rõ rệt, giữ hình chạm tốt | Vàng nhạt hơn, có biến thể vàng hồng | Giữ màu khá ổn, mòn chậm |
| Vàng tây hàm lượng thấp hơn (14K, 10K) | 585, 416 | Cứng hơn nữa, hợp chi tiết cơ khí | Nhạt hơn nữa | Có thể ngả màu nhẹ ở chỗ cọ da, mồ hôi |
| Vàng trắng | 750, 585 kèm lớp xi | Tuỳ hàm lượng nền | Trắng sáng nhờ lớp xi rhodium | Lớp xi mòn, lộ màu ngà; cần xi lại |
| Bạc | 925 | Mềm hơn vàng tây, dễ chạm | Trắng ấm | Xỉn sạm, chuyển đen ở kẽ chạm |
Bạch kim cũng được dùng cho trang sức cao cấp, cứng và không cần xi, nhưng trên vòng ngọc ở Việt Nam ít gặp hơn. Nếu thợ đề nghị bạch kim, cứ hỏi kỹ như với các kim loại khác.
Vàng ta: màu đẹp, nhưng mềm cho phần phải làm việc
Nhiều gia đình Việt quen vàng ta, coi đó là “vàng thật”, nên khi đặt bịt vòng ngọc thường muốn dùng vàng ta cho yên tâm. Về màu, vàng ta có sắc vàng đậm, ấm, đứng cạnh ngọc xanh lục rất nổi. Về độ bền của chính kim loại, vàng gần nguyên chất không xỉn, không gỉ, qua nhiều năm vẫn giữ màu.
Điểm yếu nằm ở độ mềm. Vàng ta mềm đến mức móng tay ấn mạnh có thể để lại vết trên lá mỏng. Trên vòng ngọc, những phần phải chịu lực — chụp đầu, miệng ôm, trục bản lề, lưỡi khoá — làm bằng vàng ta sẽ móp, mòn, rơ nhanh hơn. Chi tiết chạm như râu rồng, cánh hoa, vảy cá thì mờ dần sau vài năm đeo.
Vì thế, một cách làm phổ biến là dùng vàng ta cho phần trang trí phẳng, ít chịu lực, còn phần cơ khí dùng vàng tây. Có người chấp nhận vàng ta toàn bộ cho vòng chỉ đeo dịp lễ, vì đeo ít thì mòn ít. Nếu bạn đeo hằng ngày và vẫn muốn vàng ta, hãy đặt chụp dày hơn bình thường và chọn chạm nổi thấp. Đừng ngạc nhiên nếu sau một thời gian cần nhờ thợ chỉnh lại chụp cho ôm.
Dù chọn loại nào, hãy đề nghị ghi tuổi vàng của từng phần lên giấy tờ và đóng dấu tuổi ở chỗ kín trên kim loại. Vòng ngọc thường đi cùng gia đình nhiều chục năm; người giữ chiếc vòng ở đời sau sẽ cần biết phần vàng là loại gì mà không phải đoán.
Vàng tây: lựa chọn kỹ thuật cho chụp, khoá và chạm
Vàng tây là vàng pha thêm kim loại khác như bạc, đồng, kẽm theo tỉ lệ để cứng hơn. Loại mười tám kara chứa ba phần tư là vàng, loại mười bốn kara chứa hơn một nửa. Pha càng nhiều, kim loại càng cứng, màu càng nhạt. Với vòng ngọc, độ cứng này có ích rõ: chụp giữ ngọc không bị bẻ méo khi va, lưỡi khoá đàn hồi tốt, chi tiết chạm sắc nét lâu.
Tỉ lệ pha cũng quyết định sắc màu. Pha nhiều đồng cho vàng hồng, ấm, hợp với ngọc tím nhạt, ngọc vàng hay ngọc trắng ngà. Pha nhiều bạc cho vàng nhạt hơi xanh. Màu vàng tây mười tám kara phổ biến gần màu vàng ta nhưng nhạt hơn, đứng cạnh ngọc vẫn ấm mắt.
Với hàm lượng thấp như mười kara, kim loại cứng và bền, nhưng trên da một số người có thể ngả màu nhẹ ở chỗ cọ nhiều, nhất là người ra mồ hôi tay. Một số hợp kim có niken, mà niken là chất gây dị ứng da với không ít người. Nếu bạn từng bị ngứa, đỏ da khi đeo trang sức rẻ, hãy hỏi thợ hợp kim có niken hay không trước khi đặt.
Vàng trắng và chuyện xi lại khi đã gắn ngọc
Vàng trắng thực ra là vàng pha thêm kim loại màu trắng, màu nền thường hơi ngà, rồi được phủ một lớp rhodium mỏng bằng điện phân để có màu trắng sáng. Đứng cạnh ngọc băng trong, ngọc trắng hay ngọc lục nhạt, vàng trắng cho cảm giác mát, hiện đại.
Điểm cần biết trước khi chọn: lớp rhodium mỏng và mòn dần theo thời gian, nhất là ở mặt trong chỗ cọ cổ tay. Khi lớp xi mòn, màu ngà bên dưới lộ ra, và bạn sẽ muốn xi lại. Với nhẫn trơn, xi lại là việc thường ngày ở tiệm kim hoàn. Với vòng ngọc đã gắn chặt kim loại thì khác: quy trình xi thường gồm làm sạch, tẩy dầu, nhúng bể dung dịch, mà ngọc có thể không nên trải qua, nhất là ngọc đã qua xử lý tẩm nhựa hoặc có vết rạn.
Cách xử lý thường dùng là “xi bút” — dùng bút điện phân chấm xi tại chỗ phần kim loại, không nhúng cả món. Không phải tiệm nào cũng làm, và kết quả phụ thuộc tay nghề. Vì thế khi chọn vàng trắng cho vòng ngọc, hãy hỏi luôn thợ: sau này xi lại thế nào, có phải tháo ngọc ra không. Nếu câu trả lời không rõ, một loại kim loại không cần xi có thể là lựa chọn yên tâm hơn.
Bạc: nhẹ, dễ chạm, hợp ngọc màu nhạt
Bạc 925 là bạc pha một ít kim loại khác, thường là đồng, để đủ cứng làm trang sức. Màu trắng ấm của bạc đứng cạnh ngọc trắng, ngọc băng, ngọc tím nhạt rất hài hoà, cho cảm giác mộc, nhẹ nhàng. Bạc dễ chạm, dễ uốn, phù hợp kiểu ốp lá chạm thủng, đai ôm hoa văn cầu kỳ.
Nhược điểm quen thuộc của bạc là xỉn: bạc gặp hợp chất lưu huỳnh trong không khí, mồ hôi, một số mỹ phẩm sẽ tạo lớp sạm màu, lâu ngày chuyển đen ở các kẽ chạm. Với đồ bạc thường, người ta ngâm dung dịch làm sáng hoặc đánh bóng mạnh. Với bạc gắn ngọc, không nên ngâm cả món vào dung dịch, mà lau từng phần bằng khăn đánh bóng chuyên cho bạc, tránh để dung dịch chạm vào ngọc và chảy vào lòng chụp.
Bạc cũng mềm hơn vàng tây, nên các chi tiết chịu lực như lưỡi khoá, trục bản lề làm bằng bạc mỏi nhanh. Nhiều thợ dùng bạc cho phần trang trí và kim loại cứng hơn cho phần cơ khí. Chỉ cần giấy tờ ghi rõ từng phần là chất gì.
Kim loại và nhiệt: vì sao thợ ngại hàn gần ngọc
Chọn kim loại không chỉ là chọn màu và độ cứng, mà còn là chọn cách thợ sẽ làm việc với nó. Phần lớn công đoạn kim hoàn truyền thống cần nhiệt: hàn nối, ủ cho mềm, đúc. Vàng và bạc được hàn bằng ngọn lửa nhỏ nhưng rất nóng, trong khi ngọc là đá, chịu nóng lạnh đột ngột kém. Một chiếc vòng ngọc bị lửa hàn liếm sát, hoặc bị làm nóng rồi gặp nước lạnh, có thể rạn từ bên trong mà ngoài nhìn chưa thấy.
Vì vậy thợ cẩn thận thường làm toàn bộ phần kim loại rời trước, hàn, ủ, đánh bóng xong xuôi, rồi mới lắp vào ngọc bằng cơ khí: ép, kẹp, chốt, keo. Nếu bắt buộc phải nối kim loại khi đã có ngọc nằm trong, họ dùng cách hàn ít toả nhiệt như hàn laser, hoặc bọc ngọc bằng vật liệu thấm nhiệt, và làm từng điểm nhỏ.
Điều này ảnh hưởng tới lựa chọn của bạn ở chỗ: kim loại nào dễ sửa nguội thì về sau ít phải đưa ngọc lại gần lửa. Vàng tây cứng, chi tiết ít phải nắn chỉnh; vàng ta mềm, đôi khi phải chỉnh lại chụp, nhưng chỉnh nguội được. Khi đặt làm, hỏi thợ một câu đơn giản: sau này sửa phần kim loại có cần dùng lửa gần ngọc không. Câu trả lời cho bạn biết khá nhiều về cách người thợ đó làm việc.
Màu kim loại đặt cạnh màu ngọc
Ngọc lục đậm, đều màu. Vàng ấm (vàng ta, vàng tây màu đậm) làm màu xanh nổi lên, kiểu phối cổ điển. Vàng trắng cho cảm giác hiện đại hơn nhưng làm màu xanh trông lạnh hơn.
Ngọc băng trong, ngọc trắng. Vàng trắng, bạc hoặc vàng tây nhạt giữ được vẻ trong trẻo. Vàng đậm đặt cạnh ngọc trắng có khi lấn át, làm ngọc trông đục.
Ngọc tím nhạt. Vàng hồng và bạc hay được chọn, hai màu ấm nhẹ làm sắc tím mềm hơn.
Ngọc vàng, ngọc đỏ. Vàng tây đậm màu làm tổng thể ấm, đồng điệu; vàng trắng tạo tương phản rõ hơn.
Ngọc nhiều màu, phiêu hoa. Kim loại nên trung tính và ít, để mắt nhìn vào dải màu của ngọc chứ không vào kim loại.
Một lưu ý. Những gợi ý trên là thẩm mỹ phổ biến, không phải quy tắc. Không có căn cứ nào cho việc chọn kim loại theo bảng mệnh hay tuổi; đặt vòng thật cạnh mẫu kim loại thật dưới ánh sáng tự nhiên rồi chọn theo mắt mình là cách đáng tin nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bịt vòng ngọc nên dùng vàng ta hay vàng tây?
Vàng ta đẹp màu, không xỉn nhưng mềm, dễ móp ở chỗ chịu lực. Vàng tây cứng hơn, giữ chi tiết chạm và khoá tốt hơn. Nhiều thợ dùng vàng tây cho phần cơ khí, vàng ta cho phần trang trí; bạn có thể bàn với thợ theo cách mình đeo.
Vòng ngọc phối vàng trắng có phải xi lại không?
Lớp rhodium phủ ngoài vàng trắng mòn dần nên sớm muộn sẽ cần xi lại. Với vòng đã gắn ngọc, nên hỏi trước thợ có xi tại chỗ được không, vì nhúng cả món vào bể dung dịch có thể không tốt cho ngọc.
Bạc gắn ngọc bị đen thì làm sạch thế nào?
Lau từng phần bạc bằng khăn đánh bóng chuyên dụng, nhẹ tay ở các kẽ chạm. Không ngâm cả món vào dung dịch làm sáng bạc, vì dung dịch có thể chảy vào lòng chụp và chạm vào ngọc. Bạc xỉn nặng thì nhờ thợ làm.
Có nên chọn kim loại theo mệnh hợp màu ngọc không?
Một số người chọn theo mệnh, nhưng đó là quan niệm, không có bằng chứng. Cách đáng tin hơn là đặt vòng ngọc cạnh mẫu kim loại thật dưới ánh sáng tự nhiên và chọn màu bạn thấy đẹp, hợp màu da và cách ăn mặc.
Da hay bị ngứa khi đeo trang sức thì chọn kim loại nào?
Nhiều trường hợp ngứa đỏ da liên quan tới niken trong hợp kim. Hãy hỏi thợ hợp kim có niken không, ưu tiên loại không có. Nếu da phản ứng kéo dài, nên hỏi ý kiến bác sĩ da liễu thay vì tự đoán.
Một chiếc vòng có thể dùng hai loại kim loại không?
Có. Thợ thường làm phần trang trí bằng một loại để đúng màu và phần cơ khí bằng loại cứng hơn. Điều quan trọng là giấy tờ ghi rõ từng phần là chất gì, để sau này sửa chữa hay xác định trọng lượng không bị nhầm.