Vòng ngọc tím là vòng phỉ thuý mang sắc tím, từ tím hồng phấn, tím lam đến tím cà đậm; chợ ngọc phía Hoa gọi là "tử la lan" hay "xuân", còn tiếng Anh hay dùng chữ lavender. Trên thực tế, đa số vòng tím có màu nhạt, rải thành mảng hay thành một lớp ánh mỏng trên nền trắng, và màu thay đổi khá rõ theo nguồn sáng. Rất ít vòng có màu tím đậm phủ đều.
Bài này đi theo góc chiếc vòng: sắc tím hiện ra trên vòng thế nào, vì sao vòng tím thường nhạt và loang, nên xem vòng tím dưới ánh sáng nào, phân biệt tím tự nhiên với tím nhuộm và các vật liệu tím khác, cách chụp cho đúng màu và cách đeo cho màu tím không chìm. Nguồn gốc khoáng vật của màu tím vẫn còn được giới nghiên cứu bàn, nên bài chỉ nêu ở mức đã được chấp nhận rộng. Bài không bàn giá, không gán màu tím với mệnh hay vận.
Sắc tím trên một chiếc vòng thường trông như thế nào
Hình dung phổ biến nhất về vòng tím là một vòng nền trắng sữa hoặc bán trong, phủ một lớp ánh tím nhạt như sương, chỗ đậm chỗ nhạt. Nhìn gần, bạn thấy những đám tím mềm nằm cạnh những vùng gần như trắng. Đặt vòng trên nền trắng, sắc tím hiện rõ hơn; đặt trên da, tím nhạt có thể gần như biến mất, chỉ còn cảm giác vòng hơi ấm hồng.
Một số vòng có tím tập trung thành mảng, ví dụ một đoạn chừng một phần tư vòng có màu tím rõ, phần còn lại trắng. Một số khác có tím lẫn với những vệt lục, tạo thành vòng hai màu mà chợ ngọc gọi là "xuân đái thái", tức tím đi với lục. Kiểu nhiều màu ấy được nói riêng trong bài về vòng đa sắc của danh mục này; ở đây tập trung vào sắc tím.
Vì tím thường nhạt, cảm nhận về vòng tím phụ thuộc nhiều vào bản vòng. Bản dày cho ánh sáng đi qua quãng đường dài hơn, nên màu tím trông đậm hơn so với cùng chất đá mài thành bản mỏng. Một khối đá tím nhạt mài thành vòng bản tròn dày có thể cho cảm giác tím rõ ràng, nhưng nếu mài thành vòng mảnh, màu gần như trắng. Đây là chuyện quang học, không phải đá "mất màu".
Các sắc tím hay được gọi tên trên vòng
Tên gọi dưới đây là cách nói quen ở chợ ngọc, mỗi nơi dùng hơi khác. Hãy dùng chúng để mô tả cho nhau nghe, đừng coi là thang chuẩn.
| Sắc tím | Nhìn trên khay | Khi đeo trên tay |
|---|---|---|
| Tím hồng, tím phấn | Ấm, hơi ngả hồng, rất dịu | Dễ hoà vào da, nhất là da sáng; trông như vòng trắng ấm |
| Tím lam | Mát, ngả xanh dương nhạt | Nổi hơn trên da ấm; dưới đèn vàng dễ chuyển xám |
| Tím cà, tím đậm | Đặc, rõ, hiếm gặp | Thấy rõ từ xa, nhưng có thể trông tối nếu nền đục |
| Tím phớt trên nền trắng sữa | Chỉ thấy khi đặt trên giấy trắng | Gần như trắng; hợp người thích vòng kín đáo |
| Tím mảng xen trắng | Rõ bố cục, có mặt chính | Đeo nên quay mảng tím ra phía mu bàn tay |
Khi hỏi người bán, hãy mô tả bằng lời của mình: tím ngả hồng hay ngả xanh, đậm hay phớt, phủ kín hay thành mảng. Như vậy dễ hiểu nhau hơn là dùng một chữ "tím đẹp" chung chung.
Vì sao vòng tím thường nhạt và màu nằm thành mảng
Màu lục của phỉ thuý đã được giải thích khá rõ là do crom. Màu tím thì giới nghiên cứu đưa ra nhiều giải thích khác nhau, phổ biến nhất là gắn với mangan, sắt và sự tương tác giữa các ion sắt với titan trong cấu trúc khoáng. Điều chắc chắn hơn cả là lượng nguyên tố gây màu tím thường rất nhỏ và không tập trung, nên sắc tím đậm ít gặp hơn sắc tím phớt.
Người trong nghề cũng hay nhận xét rằng ngọc tím thường có kết cấu hạt hơi thô hơn và nền kém trong hơn so với phần lớn ngọc lục cùng vùng mỏ. Nhận xét này đúng ở nhiều trường hợp nhưng không phải luật; vẫn có vòng tím nền khá trong. Hệ quả của hạt thô là màu tím trên vòng thường trông như phủ một lớp sương, không trong veo như màu lục trên nền băng.
Còn chuyện màu nằm thành mảng thì giống mọi màu khác trong phỉ thuý: nguyên tố gây màu tụ theo vùng trong khối đá, và chiếc vòng chỉ là một khoanh tròn cắt ngang qua các vùng đó. Vì thế, cùng một tấm đá có thể ra vòng tím rõ ở một nửa và vòng gần như trắng ở chỗ khác. Người thợ khoan vòng có kinh nghiệm sẽ chọn tâm khoan sao cho khoanh tròn đi qua nhiều phần tím nhất có thể, nhưng không bao giờ điều khiển được hoàn toàn.
Xem màu vòng tím: nên xem ở đâu, theo thứ tự nào
Sắc tím là màu nhạy với nguồn sáng hơn hẳn màu lục. Cùng một vòng có thể trông tím hồng dưới đèn vàng và tím xám dưới ánh sáng ban ngày. Để không bất ngờ khi mang vòng về, có thể xem theo trình tự sau.
- Xem dưới ánh sáng ban ngày gián tiếp, gần cửa sổ nhưng tránh nắng chiếu thẳng. Đây là mốc để so, vì phần lớn thời gian bạn đeo vòng dưới ánh sáng này.
- Xem dưới đèn trong nhà, tốt nhất là cả đèn vàng ấm và đèn trắng. Ghi nhận màu tím đậm lên hay nhạt đi, ngả hồng hay ngả xám.
- Đặt vòng lên tờ giấy trắng thường, không dùng khay lót màu. Khay lót đen hay xanh của quầy làm màu tím nổi lên rõ rệt so với khi nằm trên da.
- Đeo thử, đứng cách gương một sải tay. Tím phớt có thể biến mất ở khoảng cách này; nếu bạn muốn người khác thấy được màu tím, hãy tính đến điều đó.
- Nếu mua qua mạng, xin video quay dưới ánh sáng tự nhiên và hỏi rõ máy quay có bật chế độ làm đẹp hay chỉnh màu không.
Đèn ở nhiều quầy trang sức được chọn để trang sức trông sáng và rực. Điều đó không sai, nhưng bạn cần biết vòng trông thế nào ở nơi mình thật sự đeo nó.
Tím tự nhiên, tím nhuộm và những thứ khác mang màu tím
Tím nhuộm. Ngọc trắng hay ngọc đã tẩy có thể được nhuộm tím. Màu nhuộm thường đều quá mức, có khi rực hơn hẳn tím tự nhiên, và dưới kính lúp thấy màu đậm ở khe giữa các hạt như mạng lưới. Theo thời gian, màu nhuộm có thể phai hoặc ngả sắc. Chỉ giấy giám định ghi rõ không xử lý mới cho bạn sự yên tâm.
Đá khác màu tím. Thạch anh tím, chalcedony nhuộm tím, một số loại đá trang trí màu tím được làm thành vòng và đôi khi được rao là "ngọc tím". Chúng có độ cứng, tỉ trọng và vẻ ngoài khác phỉ thuý; khoáng vật chi tiết thuộc các trang chuyên về đá. Ở đây chỉ nhắc: chữ "ngọc tím" trên lời rao không có nghĩa là jadeite.
Thuỷ tinh và nhựa. Vòng thuỷ tinh tím thường có màu đều, có thể thấy bọt khí tròn khi soi. Cách nhận diện vòng thuỷ tinh, nhựa đã có ở các bài chuyên về thật giả.
Tím do ánh đèn. Một chiếc vòng trắng ngà dưới một số đèn có thể ánh lên sắc hồng tím nhẹ. Nhấc vòng ra ánh sáng ban ngày là biết.
Chụp ảnh vòng tím: vì sao máy ảnh hay "bắt sai" màu
Máy ảnh và điện thoại xử lý sắc tím nhạt khá kém. Cảm biến ghi màu theo ba kênh đỏ, lục, lam, rồi phần mềm tính lại màu theo cân bằng trắng. Sắc tím nằm giữa đỏ và lam, nên chỉ cần cân bằng trắng lệch một chút về ấm hay lạnh là ảnh đã ngả hồng hoặc ngả xanh dương. Nhiều người chụp vòng tím của mình rồi thất vọng vì ảnh không giống thật.
Vài cách giúp ảnh gần thật hơn: chụp gần cửa sổ, tắt đèn trong phòng để tránh trộn hai nguồn sáng; đặt một tờ giấy trắng trong khung hình để máy có mốc cân bằng trắng; tắt chế độ làm đẹp, làm nét và tăng màu; chụp thêm một tấm có vật quen thuộc màu trung tính để người xem so. Nếu cần gửi cho người khác xem, nên kèm lời tả bằng chữ: tím ngả hồng nhạt, phủ chừng nửa vòng.
Chiều ngược lại cũng cần nhớ khi bạn xem vòng tím qua ảnh người bán. Màu tím rực trên màn hình có thể là do chỉnh màu, do đèn hay do khay lót, chứ không phải màu thật của đá. Một đoạn video xoay vòng dưới ánh sáng tự nhiên đáng tin hơn nhiều tấm ảnh đẹp.
Đeo vòng tím sao cho màu không bị chìm
Vì tím thường nhạt, quần áo và màu da ảnh hưởng nhiều đến việc người khác có thấy sắc tím hay không. Trang phục màu trung tính như trắng, xám nhạt, be, xanh than thường làm sắc tím nổi lên. Trang phục đỏ, cam, vàng rực dễ lấn tím, khiến vòng trông gần như trắng. Người da sáng thường thấy tím hồng hợp; người da ngăm có thể thấy tím lam hay tím đậm rõ hơn.
Vòng tím đeo cùng bạc hay vàng trắng thường hài hoà vì ánh kim lạnh tôn màu tím; đeo cạnh vàng ta màu ấm vẫn đẹp nhưng sắc tím có thể ngả hồng hơn. Nếu đeo chung với vòng ngọc lục, nên đeo ở hai tay hoặc cách nhau, để mỗi màu có chỗ riêng. Đây là gợi ý thẩm mỹ, không phải quy tắc, và càng không liên quan đến mệnh hay ngũ hành.
Về giữ gìn, nên tránh để vòng ngọc nói chung, trong đó có vòng tím, dưới nắng gắt hay gần nguồn nhiệt trong thời gian dài, như cạnh cửa kính ô tô hay trên bậu cửa sổ hướng tây. Thói quen này đúng cho mọi vòng ngọc, và càng cần thiết với vòng có xử lý mà bạn chưa biết. Vòng tím tự nhiên không xử lý được giữ đúng cách sẽ giữ màu theo năm tháng như các vòng khác.
Câu hỏi thường gặp
Vòng ngọc tím có hiếm hơn vòng ngọc lục không?
Tím phớt và tím mảng khá thường gặp. Tím đậm, đều, trên nền trong thì ít gặp. Mức hiếm còn tuỳ từng tổ hợp màu, nền, kích thước. Bài này không bàn giá; bạn nên chọn vòng tím vì thích sắc tím chứ không vì nghe nói hiếm.
Vì sao vòng tím mua về trông nhạt hơn ở tiệm?
Thường do khác nguồn sáng và khác nền lót. Đèn quầy và khay lót tối làm tím nổi hơn; ở nhà dưới ánh sáng ban ngày trên nền da, tím trông nhạt hơn. Màu của đá không đổi, chỉ cách bạn nhìn thay đổi. Xem vòng dưới ánh sáng ban ngày trước khi mua sẽ tránh được bất ngờ này.
Có thể làm vòng tím đậm hơn bằng cách nào không?
Không có cách tự nhiên nào làm tím đậm hơn. Những cách làm màu đậm hơn đều là xử lý như nhuộm, và phải được khai rõ khi bán. Đeo bản dày hơn sẽ cho cảm giác màu đậm hơn, nhưng đó là chuyện chọn vòng từ đầu, không phải sửa một chiếc vòng đã có.
Vòng tím có nên đeo hằng ngày không?
Được, nếu đó là vòng phỉ thuý tự nhiên. Độ bền của vòng không phụ thuộc vào màu. Chỉ cần những lưu ý chung với mọi vòng ngọc cứng: tránh va đập, tháo khi làm việc nặng, tránh hoá chất mạnh và nhiệt cao.
Giấy giám định có ghi màu tím không?
Tuỳ nơi giám định. Nhiều giấy ghi màu theo mô tả như tím nhạt, tím, hoặc dùng từ tiếng Anh. Thứ quan trọng hơn trên giấy là dòng ghi vật liệu là jadeite và dòng ghi có xử lý hay không, vì đó mới là căn cứ biết màu tím là tự nhiên.
Đeo vòng tím có mang ý nghĩa gì đặc biệt không?
Một số người gắn màu tím với sự dịu dàng, lãng mạn hay vẻ quý phái. Đó là cảm nhận văn hoá và cá nhân, không có bằng chứng về tác dụng nào. Bạn có thể đeo vòng tím đơn giản vì thấy nó đẹp và hợp với mình.