Vòng ngọc nhiều màu là vòng phỉ thuý mang từ hai sắc trở lên trên cùng một chiếc, ví dụ lục với tím, lục với vàng nâu, hay cả ba sắc lục – tím – vàng đỏ. Chợ ngọc có những tên gọi đẹp cho từng tổ hợp: tím đi với lục là "xuân đái thái", ba màu thường được gọi là "Phúc Lộc Thọ". Về bản chất, vòng nhiều màu là kết quả của việc khoanh vòng tình cờ cắt qua nhiều vùng màu khác nhau trong cùng một tấm đá.
Bài này đi theo góc chiếc vòng: các màu xếp quanh vòng ra sao, những tổ hợp hay gặp, đọc ranh giới giữa các màu, nhận ra vòng nhuộm giả nhiều màu, chọn mặt nào quay ra ngoài khi đeo, và nhìn tên gọi đẹp như một nét văn hoá chứ không như lời hứa. Phần nguồn gốc khoáng vật của từng màu đã được nói ở các bài riêng về vòng tím, vòng phỉ, vòng lục trong danh mục này. Bài không bàn giá.
Vòng nhiều màu hình thành ra sao trên một khoanh đá
Trong một khối ngọc thô, màu không trải đều mà tụ thành vùng. Vùng lục đi theo những dải có crom, vùng tím theo những đám có nguyên tố gây màu tím, còn vùng vàng – đỏ thường nằm ở phần sát vỏ, nơi ôxit sắt thấm vào. Khi xẻ đá thành tấm, người thợ thấy một bức tranh nhiều mảng màu; chiếc vòng chỉ là một khoanh tròn đặt lên bức tranh đó.
Nếu khoanh tròn đi qua hai vùng màu, ta có vòng hai màu; qua ba vùng, ta có vòng ba màu. Vì vùng vàng – đỏ thường ở rìa ngoài khối đá còn lục và tím nằm sâu hơn, trên nhiều vòng ba màu, sắc vàng đỏ nằm ở một cung, lục và tím chia nhau phần còn lại. Đây là xu hướng thường gặp chứ không phải quy luật, vì mỗi khối đá có lịch sử riêng.
Điều này cũng giải thích vì sao vòng nhiều màu tự nhiên hiếm khi có các màu chia đều như những múi cam. Bố cục thường lệch: một màu chiếm phần lớn, các màu khác xuất hiện như những mảng nhỏ hơn. Một chiếc vòng có ba màu phân chia quá cân đối, ranh giới quá rõ, nên được xem kỹ hơn bình thường.
Những tổ hợp màu hay gặp trên vòng
Tên gọi dưới đây là quen dùng ở chợ ngọc, không phải phân loại khoa học. Một chiếc vòng có thể được gọi bằng nhiều tên tuỳ người bán.
| Tổ hợp | Tên hay gọi | Vẻ ngoài thường gặp |
|---|---|---|
| Tím và lục | Xuân đái thái, xuân thái | Nền trắng hoặc tím nhạt, xen những mảng hay sợi lục |
| Lục và vàng nâu | Phỉ – thuý, hoàng thuý | Một cung vàng nâu sát mặt ngoài, phần còn lại có lục |
| Tím và vàng nâu | Không có tên chung phổ biến | Sắc ấm và mát nằm cạnh nhau, ít gặp hơn |
| Lục, tím và vàng đỏ | Phúc Lộc Thọ, tam thái | Ba vùng màu trên nền trắng; thường một màu chiếm ưu thế |
| Lục, tím, vàng đỏ và trắng rõ | Có nơi gọi tứ quý, ngũ phúc | Tên gọi biến đổi nhiều theo người bán, nên hỏi rõ |
Khi nghe một tên gọi, hãy tự đếm màu và ước lượng mỗi màu chiếm bao nhiêu phần vòng. Tên đẹp không thay cho mô tả cụ thể, và hoá đơn nên ghi màu theo mô tả thay vì chỉ ghi tên gọi.
Ranh giới giữa các màu: đọc thế nào
Chuyển mềm. Hai màu loang dần vào nhau qua một vùng trung gian, như lục nhạt dần thành trắng rồi ánh tím. Đây là kiểu thường gặp ở màu tự nhiên, cho cảm giác vòng liền mạch.
Chuyển gắt. Ranh giới sắc như được vẽ bằng bút. Ranh giới gắt có thể là tự nhiên, khi hai vùng đá khác nhau tiếp giáp. Nhưng nên soi kỹ xem ranh giới có trùng với một đường nứt hay không, vì nứt cũ đã liền đôi khi trở thành lối đi cho màu thấm vào.
Ranh giới có vệt sẫm. Một đường mảnh sẫm màu chạy dọc ranh giới có thể là chỗ ôxit sắt tụ lại, cũng có thể là bẩn bám trong khe. Rửa sạch rồi soi lại bằng đèn pin; nếu vệt làm gãy ánh phản chiếu trên mặt vòng, nên đưa thợ hay nơi giám định xem.
Màu lấn theo mạng lưới. Nếu soi kính lúp thấy màu tụ đậm ở các khe giữa hạt khoáng như mạng nhện, đặc biệt ở vùng ranh giới, đó là dấu hiệu thường gặp của màu nhuộm. Không tự kết luận, nhưng đây là lý do đủ để đòi giấy giám định.
Vòng nhuộm nhiều màu: khi nào nên cảnh giác
Vì vòng nhiều màu tự nhiên khó gặp và được nhiều người ưa, đây là kiểu bị làm giả phổ biến. Cách làm thường là tẩy ngọc chất lượng thấp, rồi nhuộm từng vùng bằng những màu khác nhau, sau đó bơm keo. Kết quả là những chiếc vòng có màu rực, ranh giới rõ, bố cục cân đối đến mức trông như được thiết kế.
Một số dấu hiệu thường được người trong nghề nhắc: màu quá tươi so với nền đục; màu tím rực ngả hồng tím như mực tím học trò; màu lục ngả xanh lá cây chói; các màu chia nhau gần như đều; soi kính lúp thấy màu bám khe. Không dấu hiệu nào đủ để kết luận một mình, và vòng nhuộm khéo có thể qua mắt người có kinh nghiệm. Đây là lý do giấy giám định quan trọng hơn mọi mẹo nhìn.
Ngoài ra, có những chiếc vòng chỉ nhuộm thêm một màu trên nền màu tự nhiên, ví dụ thêm lục vào vòng tím tự nhiên để thành "xuân đái thái". Loại này càng khó nhận ra bằng mắt. Khi gặp vòng nhiều màu, hãy đọc kỹ dòng xử lý trên giấy giám định, vì một giấy chỉ ghi "jadeite" mà bỏ trống phần xử lý thì chưa nói hết.
Bố cục màu quanh vòng và chuyện chọn mặt khi đeo
Với vòng một màu, chuyện vòng xoay trên tay không mấy quan trọng. Với vòng nhiều màu, mỗi lần vòng xoay là một lần vòng đổi diện mạo. Có người thích điều đó: sáng ra thấy cung tím, chiều về thấy mảng lục. Có người lại muốn giữ một mặt cố định quay ra ngoài, và hay chỉnh vòng mỗi khi ngồi xuống.
Bố cục cân, tức các màu phân bố tương đối đều quanh vòng, cho phép đeo xoay tự do. Bố cục lệch, tức một màu chiếm phần lớn và các màu khác dồn ở một chỗ, tạo ra một mặt chính rõ ràng. Bố cục xen kẽ, tức các màu nhỏ rải rác, cho cảm giác sinh động nhưng có thể trông rối nếu nền đục. Không có bố cục nào hơn bố cục nào; chỉ cần bạn biết trước khi chọn.
Một gợi ý thực tế: nếu vòng có cung vàng – đỏ đậm sát mặt ngoài, nhiều người chọn quay cung ấy vào phía lòng cổ tay khi đi làm để vòng trông trang nhã, rồi quay ra ngoài khi đi tiệc để có điểm nhấn ấm. Vòng có mảng tím nhạt thì nên quay ra phía có ánh sáng, vì tím dễ chìm khi nằm trong bóng tay áo.
Xem một chiếc vòng nhiều màu trước khi nhận: trình tự gợi ý
Vòng nhiều màu có nhiều thứ để xem hơn vòng một màu: từng màu, ranh giới giữa các màu, bố cục và dấu hiệu xử lý. Một trình tự chậm rãi giúp bạn không bỏ sót.
- Đặt vòng trên giấy trắng dưới ánh sáng ban ngày gián tiếp, đếm số màu và ước lượng mỗi màu chiếm bao nhiêu phần chu vi. Ghi ra giấy, ví dụ lục khoảng một nửa, tím một phần tư, vàng nâu một cung nhỏ.
- Xem từng màu riêng: lục tươi hay xám, tím ngả hồng hay ngả lam, vàng nâu hay đỏ gạch. Màu nào trông quá rực so với nền thì đánh dấu để hỏi.
- Dùng kính lúp soi các ranh giới màu, nhất là chỗ chuyển gắt. Tìm xem màu có tụ theo khe hạt hay có đường nứt chạy dọc ranh giới không.
- Chiếu đèn pin xuyên qua bản ở từng vùng màu. Màu tự nhiên thường hiện thành đám trong khối; màu chỉ nằm ở lớp mỏng sát bề mặt là lý do để hỏi thêm.
- Đeo thử, xoay vòng để từng màu lần lượt ra mặt ngoài. Chọn trước mặt bạn muốn quay ra khi đeo hằng ngày, xem nó có hợp với da và trang phục quen mặc không.
- Đọc giấy giám định nếu có, đặc biệt dòng xử lý. Nếu chưa có, cân nhắc gửi giám định trước khi quyết định.
Trình tự này mất chừng mười lăm phút. Với một chiếc vòng bạn định đeo lâu dài, đó là khoảng thời gian rất đáng bỏ ra, và người bán đứng đắn thường sẵn lòng để bạn xem kỹ như vậy.
Tên gọi đẹp và những ý nghĩa được gán cho màu
Tên Phúc Lộc Thọ cho vòng ba màu là một cách đặt tên giàu hình ảnh: mỗi màu ứng với một điều tốt lành mà người xưa mong cầu. Có người gắn lục với lộc, tím với phúc, vàng đỏ với thọ; có người gắn theo cách khác. Sự không thống nhất này cho thấy đây là cách nói văn hoá, mỗi vùng, mỗi người bán một kiểu, chứ không có một bảng chuẩn nào.
Những cách gọi ấy làm chiếc vòng có câu chuyện, và đó là điều đẹp. Nhưng cần tách bạch câu chuyện với tác dụng. Đeo vòng ba màu không mang lại phúc, lộc hay thọ; đó là quan niệm, không có bằng chứng. Người bán dùng tên gọi để mô tả là chuyện bình thường; người bán dùng tên gọi để hứa hẹn là điều bạn nên dè dặt.
Khi tặng một chiếc vòng nhiều màu, câu chuyện về tên gọi có thể là món quà đi kèm thú vị, miễn là bạn kể nó như một nét văn hoá. Ví dụ giả định: người con tặng mẹ chiếc vòng hai màu tím và lục, kể rằng ở chợ ngọc người ta gọi là "xuân đái thái", mùa xuân thắt dải lụa. Câu chuyện làm chiếc vòng đáng nhớ hơn mà không cần hứa điều gì.
Câu hỏi thường gặp
Vòng ngọc ba màu tự nhiên có phổ biến không?
Vòng hai màu tự nhiên khá dễ gặp, nhất là lục với trắng hay tím nhạt với lục. Vòng có đủ ba màu rõ rệt thì ít hơn, vì khoanh vòng phải cắt qua ba vùng màu trong cùng một tấm đá mà không vướng nứt lớn. Bài này không bàn giá; chỉ lưu ý rằng vì ít gặp nên đây là kiểu hay bị nhuộm giả.
Vòng nhiều màu có kém bền hơn vòng một màu không?
Màu tự nó không làm vòng yếu đi. Tuy vậy, ranh giới giữa các vùng màu đôi khi trùng với nứt cũ đã liền, nên cần soi kỹ ở đó. Vòng nhuộm nhiều màu thường đã qua tẩy và bơm keo, loại này kém bền hơn và có thể giòn theo thời gian.
Có nên chọn vòng có các màu chia đều không?
Chia đều trông cân và dễ đeo, nhưng với vòng tự nhiên, bố cục quá đều là điều hiếm. Nếu gặp vòng như vậy, nên đòi giấy giám định ghi rõ không xử lý. Vòng có bố cục lệch tự nhiên vẫn đẹp và có mặt chính để khoe.
Hoá đơn nên ghi màu vòng nhiều màu thế nào?
Nên ghi theo mô tả cụ thể: lục chiếm khoảng một nửa, tím nhạt khoảng một phần ba, cung vàng nâu ở một bên, thay vì chỉ ghi tên gọi như Phúc Lộc Thọ. Kèm ảnh bốn hướng và số đo. Mô tả cụ thể giúp đối chiếu khi gửi sửa hoặc khi cần nhận lại.
Vòng ba màu có hợp làm quà mừng thọ không?
Nhiều gia đình thích tặng vòng ba màu vì tên gọi Phúc Lộc Thọ mang ý chúc tụng. Đó là ý nghĩa văn hoá đẹp, miễn là bạn trao nó như lời chúc chứ không như lời hứa về sức khoẻ hay may mắn. Nên chọn ni và kiểu dáng phù hợp với tay người lớn tuổi.
Đeo vòng nhiều màu có cần chú ý gì khi phối đồ?
Vòng nhiều màu đã là điểm nhấn, nên đi cùng trang phục trơn hoặc màu trung tính sẽ hài hoà hơn. Kim loại nên chọn theo màu chiếm ưu thế: vàng ta nếu vòng có nhiều vàng đỏ, bạc nếu vòng nghiêng về tím và lục. Đây là gợi ý thẩm mỹ, không phải quy tắc.