Với người có bệnh làm tay phù lúc tăng lúc giảm như suy tim, bệnh thận, bệnh gan, người chạy thận có cầu nối mạch máu ở cẳng tay, hay người từng mổ hạch nách, xạ trị trong điều trị ung thư vú, chiếc vòng ngọc cứng cần được cân nhắc kỹ hơn người khác: tay nào được đeo, vòng rộng tới đâu, và khi nào phải tháo ngay. Ở những người này, bàn tay có thể to lên trong vài ngày khi bệnh trở nặng, và chiếc vòng vừa vặn tuần trước có thể thành vòng siết tuần sau.
Bài viết đưa ra các nguyên tắc chung mà tài liệu hướng dẫn người bệnh thường nhắc tới, kèm những điều riêng của vòng ngọc. Mỗi người bệnh có tình trạng khác nhau; bác sĩ, điều dưỡng đang theo dõi bạn là người nên được hỏi trước khi quyết định đeo vòng cứng ở tay có vấn đề.
Vì sao phù do bệnh khác phù thông thường
Phù nhẹ ở tay sau một ngày nóng hay sau bữa ăn mặn thường tự hết. Phù do bệnh mạn tính thì khác: nó gắn với tình trạng tim, thận, gan hay hệ bạch huyết, có thể kéo dài, và thay đổi theo từng đợt bệnh, theo thuốc, theo lượng nước uống. Có những tuần tay gần như bình thường, rồi chỉ vài ngày sau đã sưng rõ.
Điều đó làm chiếc vòng cứng trở nên khó lường. Người đeo quen tay mình ở trạng thái tốt và chọn vòng theo trạng thái ấy. Khi phù tăng, vòng không còn đi qua được khớp bàn tay, và người bệnh lúc ấy thường đang mệt, đang nằm viện, hoặc không đủ sức làm những bước tháo vòng chậm rãi. Người nhà lại thường ngại đụng vào món đồ quý của người bệnh, nên chiếc vòng cứ nằm đó cho tới khi nhân viên y tế phát hiện.
Một điểm nữa: người bệnh mạn tính hay phải truyền dịch, lấy máu, đo huyết áp nhiều lần. Những việc ấy cần cánh tay, cổ tay được dùng thuận tiện. Một chiếc vòng chiếm chỗ ở cổ tay có thể làm khó cho nhân viên y tế đúng lúc họ cần nhanh.
Người chạy thận có cầu nối mạch máu ở tay
Cầu nối thường nằm ở cẳng tay hoặc gần cổ tay. Để chạy thận nhân tạo, nhiều người được phẫu thuật nối một động mạch với một tĩnh mạch ở tay, gọi là cầu nối động tĩnh mạch hay lỗ dò. Đây là đường sống của người chạy thận và cần được giữ gìn cẩn thận.
Tay có cầu nối không nên bị bó chặt. Tài liệu hướng dẫn người bệnh thường dặn không đeo đồng hồ, vòng, trang sức chật ở tay có cầu nối, không đo huyết áp và không lấy máu ở tay ấy, tránh mang xách nặng hay nằm đè lên. Vòng cứng nằm sát cổ tay đi ngược với lời dặn này.
Tay kia vẫn cần được giữ gìn. Người chạy thận thường được khuyên giữ gìn cả tay còn lại cho những lần cần dùng sau này. Hãy hỏi đơn vị chạy thận nơi bạn điều trị xem có lời dặn riêng nào không.
Kiểm tra cầu nối hằng ngày dễ hơn khi cổ tay trống. Người bệnh thường được dạy sờ để cảm nhận rung ở cầu nối mỗi ngày. Không có vật gì che, việc ấy làm dễ hơn và nhận ra bất thường sớm hơn.
Va đập vào tay có cầu nối cần tránh. Một chiếc vòng ngọc nặng ở tay có cầu nối là thêm một vật có thể va vào chỗ ấy khi bạn ngủ, khi xoay người hay khi đi lại. Tay ấy được giữ càng trống, càng nhẹ nhàng càng tốt.
Sau mổ hạch nách, xạ trị vú: nguy cơ phù bạch huyết
Ở người điều trị ung thư vú có mổ lấy hạch nách hoặc xạ trị vùng nách, đường dẫn lưu bạch huyết của cánh tay cùng bên có thể bị ảnh hưởng. Một số người sau đó bị phù bạch huyết ở cánh tay, bàn tay bên ấy. Phù có thể xuất hiện sớm sau điều trị hoặc nhiều năm sau, và khi đã có thì thường cần chăm sóc lâu dài như băng ép, tay áo ép, tập luyện theo hướng dẫn.
Các tài liệu hướng dẫn người bệnh thường khuyên tránh những thứ bó chặt ở tay có nguy cơ: đồng hồ chật, vòng chật, nhẫn chật, tay áo có chun siết. Lời khuyên cụ thể về việc có được đeo vòng rộng hay không có thể khác nhau tuỳ nơi và tuỳ mức nguy cơ của từng người. Vì vậy cách an toàn là đeo vòng ở tay không có nguy cơ, và hỏi nhóm điều trị trước khi đeo bất cứ vật cứng nào ở tay cùng bên.
Nếu tay cùng bên bắt đầu thấy nặng, căng, vòng hay nhẫn chật hơn trước, đó có thể là dấu hiệu sớm của phù bạch huyết. Tháo trang sức ra và báo với nơi điều trị sớm; phù bạch huyết được phát hiện và chăm sóc sớm thường dễ kiểm soát hơn.
Tình trạng và cách tính với chiếc vòng
Bảng dưới gom các tình trạng hay gặp. Đây là nguyên tắc chung để bạn có câu hỏi cụ thể mang tới bác sĩ, không phải lời khuyên điều trị.
| Tình trạng | Gợi ý chung với vòng cứng | Nên hỏi ai |
|---|---|---|
| Suy tim, bệnh thận, bệnh gan có phù tay từng đợt | Vòng rộng, tháo ngay khi phù tăng, tháo trước mỗi lần nhập viện | Bác sĩ đang theo dõi bệnh |
| Chạy thận có cầu nối ở cẳng tay | Không đeo vòng ở tay có cầu nối | Đơn vị chạy thận |
| Từng mổ hạch nách hoặc xạ trị vú | Ưu tiên đeo ở tay không có nguy cơ | Nhóm điều trị ung thư, người hướng dẫn chăm sóc phù |
| Đang có phù bạch huyết, dùng tay áo ép | Không đeo vòng ở tay ấy | Người hướng dẫn chăm sóc phù |
| Đang dùng thuốc có thể gây phù | Theo dõi cổ tay khi bắt đầu thuốc mới | Bác sĩ kê thuốc |
| Phù một bên tay đột ngột, đau, đỏ, nóng | Tháo vòng nếu được, đi khám ngay | Cơ sở y tế gần nhất |
Dòng cuối là tình huống không được chờ: phù một bên tay xuất hiện nhanh kèm đau, đỏ, nóng có thể do những nguyên nhân cần khám ngay, như cục máu đông trong tĩnh mạch hay nhiễm trùng. Chiếc vòng lúc ấy là chuyện thứ yếu.
Theo dõi phù ở nhà mà không dùng chiếc vòng làm thước đo
Một số người bệnh có thói quen dùng chiếc vòng hay chiếc nhẫn để tự biết hôm nay tay phù hay không: vòng còn xoay được là ổn, vòng chật là phù. Cách này có phần đúng, nhưng nó biến chiếc vòng thành vật có thể kẹt đúng vào ngày tay phù nhiều nhất. Nên tách hai việc ra: theo dõi phù bằng cách khác, và tháo vòng trước khi nó kịp chật.
Người suy tim thường được dặn cân mỗi sáng vào cùng một giờ, sau khi đi vệ sinh và trước khi ăn, vì tăng cân nhanh trong vài ngày có thể là dấu hiệu cơ thể đang giữ nước. Ngưỡng cần báo là bao nhiêu thì bác sĩ của bạn sẽ dặn riêng. Với tay, một chiếc thước dây mềm đo chu vi cổ tay và khớp bàn tay ở cùng một vị trí mỗi ngày cho con số rõ ràng hơn cảm giác.
Ghi những con số ấy vào một cuốn sổ nhỏ, cùng với ghi chú như ăn mặn, uống nhiều nước, đổi thuốc, mệt. Khi đi khám, cuốn sổ giúp bác sĩ thấy diễn biến, còn với bạn, nó là tín hiệu để tháo vòng sớm: con số chu vi khớp bàn tay tăng dần là lúc chiếc vòng cần vào hộp.
Nếu vẫn muốn đeo: những cách giảm rủi ro
Nhiều người bệnh mạn tính vẫn muốn đeo chiếc vòng gắn với gia đình, và điều đó hoàn toàn chính đáng. Khi bác sĩ không phản đối, vài cách dưới đây giúp giảm rủi ro:
- Chọn tay không có cầu nối, không có nguy cơ phù bạch huyết, không đang đặt kim truyền.
- Chọn vòng rộng hơn bình thường, để còn khe hở khi tay sưng nhẹ.
- Cân nhắc vòng có bản lề và khoá, hoặc vòng ghép đoạn, để mở ra được mà không phải đưa qua khớp bàn tay.
- Tập thói quen xoay thử vòng mỗi sáng và tối. Thấy khó xoay hơn là tháo ngay, không đợi tới ngày hôm sau.
- Tháo vòng trước mỗi lần đi khám, đi lọc máu, nhập viện, và để vòng ở nhà.
- Báo người nhà biết chiếc vòng cần được tháo khi bạn mệt hoặc phải đi viện gấp, để họ nhắc nhân viên y tế.
Có những người chọn chuyển chiếc vòng thành mặt dây chuyền đeo cổ trong giai đoạn bệnh. Kỷ vật vẫn ở bên, còn đôi tay được để trống cho việc điều trị.
Quan niệm về vòng ngọc và bệnh, nói sao cho đúng
Ở nhiều gia đình, người bệnh được tặng vòng ngọc kèm mong ước khoẻ lại, hoặc được dặn đeo vòng cho "mát", cho "khí huyết lưu thông". Đó là tấm lòng, và những lời ấy là quan niệm văn hoá, không có bằng chứng cho thấy vòng ngọc làm giảm phù, cải thiện chức năng tim, thận hay ngăn phù bạch huyết. Điều ngược lại thì có cơ sở hơn: một vật cứng bó quanh tay đang phù là thêm một gánh nặng cho bàn tay ấy.
Khi tặng vòng cho người thân đang bệnh, hãy chọn cách tặng không tạo áp lực phải đeo: một chiếc hộp đẹp để vòng ở cạnh giường, một lời nhắn rằng vòng đợi ngày người ấy khoẻ. Người bệnh không phải gồng mình đeo một vật làm mình khó chịu chỉ để làm vui lòng người tặng.
Và với chính người bệnh, chiếc vòng tạm cất trong hộp không phải điều gì xui rủi. Đó chỉ là một quyết định hợp lý trong một giai đoạn, giống như thay giày rộng hơn khi chân phù hay đổi sang áo cài cúc trước khi tay yếu. Khi sức khoẻ ổn định trở lại và bác sĩ không còn dặn gì về tay ấy, chiếc vòng có thể quay về chỗ cũ, có khi với một ni rộng hơn hoặc ở tay bên kia.
Câu hỏi thường gặp
Người chạy thận có đeo vòng ngọc được không?
Tay có cầu nối động tĩnh mạch thường được dặn không đeo vòng, đồng hồ, trang sức chật. Tay kia có thể được đeo tuỳ lời dặn của đơn vị chạy thận. Hãy hỏi điều dưỡng hoặc bác sĩ lọc máu đang chăm sóc bạn trước khi đeo.
Đã mổ ung thư vú nhiều năm, tay không phù, có cần tránh vòng không?
Phù bạch huyết có thể xuất hiện muộn, nhiều năm sau điều trị. Nhiều tài liệu hướng dẫn khuyên tránh vật bó chặt ở tay cùng bên. Cách an toàn là đeo vòng ở tay kia và hỏi nhóm điều trị về trường hợp cụ thể của bạn.
Suy tim mà tay chỉ phù nhẹ thì đeo vòng được không?
Có thể, nếu bác sĩ không phản đối và vòng đủ rộng. Điều quan trọng là theo dõi cổ tay hằng ngày, vì phù có thể tăng nhanh khi bệnh trở nặng. Tay sưng thêm, vòng khó xoay là lúc tháo ngay và báo bác sĩ về tình trạng phù.
Vòng có khoá mở được có an toàn hơn vòng nguyên khối không?
Với người hay phù, vòng có khoá dễ tháo hơn vì không phải đưa qua khớp bàn tay. Nó vẫn có thể ép nếu cổ tay sưng nhiều, nên vẫn cần theo dõi. Khoá cũng cần chắc chắn để vòng không tự mở rơi vỡ.
Vòng ngọc có giúp giảm phù không?
Không có bằng chứng cho điều đó. Đây là quan niệm dân gian. Phù do bệnh cần được điều trị theo bác sĩ, có khi cần băng ép, tay áo ép hoặc thuốc. Một vật cứng ở tay đang phù có thể làm tình trạng khó chịu hơn.
Tay đeo vòng tự nhiên sưng một bên, đỏ và đau thì làm gì?
Tháo vòng nếu tháo được nhẹ nhàng, rồi đi khám ngay. Sưng một bên đột ngột kèm đau, đỏ, nóng có thể do nguyên nhân cần xử lý sớm. Nếu vòng không tháo được, nói rõ với nhân viên y tế khi tới nơi.