Với những nghề phải rửa tay, sát khuẩn tay và đeo găng liên tục như điều dưỡng, hộ lý, đầu bếp, người chế biến thực phẩm, thợ làm tóc, làm móng, cách an toàn nhất thường là tháo vòng ngọc khi vào ca và đeo lại khi tan ca. Lý do không phải chiếc vòng bẩn, mà là khe giữa vòng và cổ tay là chỗ nước, xà phòng, hoá chất và vi khuẩn đọng lại, nơi việc rửa tay không chạm tới được; vòng cứng còn làm găng khó đeo, dễ rách, và có thể va vào người bạn đang chăm sóc.
Nhiều cơ sở y tế, bếp ăn và cơ sở chế biến thực phẩm đã có quy định riêng về trang sức trên tay. Khi nơi làm việc của bạn có quy định, đó là thứ cần theo. Bài này giải thích lý do đằng sau các quy định ấy và gợi ý cách sắp xếp để chiếc vòng vẫn ở bên bạn ngoài giờ làm. Bài nói về giờ làm việc; chuyện đeo vòng khi làm việc nhà, nấu ăn ở nhà là một câu chuyện nhẹ hơn và không bàn lại ở đây.
Rửa tay tới cổ tay và chỗ chiếc vòng che mất
Các hướng dẫn rửa tay phổ biến, kể cả hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới, đều có bước chà cả cổ tay chứ không dừng ở lòng bàn tay. Khi trên cổ tay có một chiếc vòng cứng, vùng da ngay dưới vòng gần như không được chà tới. Nước xà phòng chảy vào khe hở, đọng lại ở mặt trong vòng, rồi khô dần trên da trong vài giờ sau đó.
Với người rửa tay vài lần một ngày, chuyện đó ít ảnh hưởng. Với người rửa tay hàng chục lần một ca, vùng da dưới vòng liên tục ẩm, bị xà phòng và dung dịch sát khuẩn có cồn làm khô, dễ đỏ, nứt. Da nứt lại là nơi vi khuẩn bám dễ hơn, và chính người lao động là người chịu đầu tiên.
Ở môi trường chăm sóc người bệnh, mối lo còn rộng hơn: bàn tay và cổ tay của nhân viên là đường lây truyền vi khuẩn giữa người bệnh với nhau. Vì vậy ở nhiều nơi trên thế giới, các bệnh viện áp dụng quy tắc giữ cẳng tay trống khi chăm sóc trực tiếp người bệnh: không đồng hồ, không vòng, không nhẫn có đá, tay áo xắn trên khuỷu. Nhiều cơ sở ở Việt Nam cũng có quy định nội bộ theo tinh thần tương tự.
Găng tay và chiếc vòng cứng
Găng khó kéo qua vòng. Găng y tế, găng thực phẩm ôm sát. Khi kéo cổ găng qua một chiếc vòng cứng, găng dễ bị căng mỏng hoặc rách ở cổ, mà nhiều khi người đeo không nhận ra.
Cổ găng không kín. Nếu đeo găng mà không kéo qua vòng, cổ găng dừng ngay dưới vòng, để hở một khoảng da và khe vòng. Dịch, máu, hoá chất có thể chảy vào chỗ ấy khi tay giơ lên.
Tháo găng dễ làm bẩn tay. Kỹ thuật tháo găng an toàn là lột ngược găng để phần bẩn nằm trong. Vòng ở cổ tay làm động tác này vướng víu, dễ chạm mặt ngoài găng vào da.
Vòng làm rách găng từ bên trong. Vòng có chỗ mẻ, đai kim loại có gờ hay khoá nhô ra có thể chọc thủng găng khi làm việc, nhất là với găng mỏng.
Găng cao su và mồ hôi dưới vòng. Đeo găng nhiều giờ, tay ra mồ hôi, phần mồ hôi đọng quanh vòng không thoát được. Đó là điều kiện thuận lợi cho kích ứng da.
Từng nghề: rủi ro chính và cách sắp xếp
Mỗi nghề có lý do riêng để tháo vòng. Bảng dưới gom các nghề hay gặp; quy định của nơi làm việc là thứ cần theo trước tiên.
| Nghề | Rủi ro chính với vòng ngọc | Cách sắp xếp thường gặp |
|---|---|---|
| Điều dưỡng, hộ lý, kỹ thuật viên y tế | Vệ sinh tay không tới cổ tay, găng hở, va vào người bệnh khi đỡ, xoay người | Tháo trước ca, cất ở tủ cá nhân có khoá |
| Đầu bếp, phụ bếp | Trang sức hoặc mảnh vỡ rơi vào thức ăn, khe vòng đọng dầu mỡ, nóng do gần bếp lửa | Tháo trước khi vào khu chế biến |
| Công nhân chế biến thực phẩm | Quy định vệ sinh thường cấm trang sức tay, vật lạ lẫn vào sản phẩm | Không mang vòng vào khu sản xuất |
| Thợ làm tóc, uốn nhuộm | Thuốc uốn, nhuộm, tẩy đọng dưới vòng gây kích ứng da, làm bẩn vòng | Tháo khi pha và thoa hoá chất |
| Thợ làm móng | Dung môi, bụi mài móng đọng ở khe vòng, vòng va vào tay khách | Tháo hoặc đeo tay ít thao tác |
| Người chăm sóc trẻ nhỏ, người già tại nhà | Vòng va vào đầu, da mỏng của người được chăm khi bế, đỡ, tắm | Tháo khi tắm, bế, đỡ người |
Điểm chung của các nghề trên là cổ tay làm việc ở cự ly rất gần với thức ăn, cơ thể người khác hoặc hoá chất. Chiếc vòng ở đó vừa bị ảnh hưởng, vừa ảnh hưởng tới người khác.
Khi bàn tay chạm vào người khác: đỡ, xoay người bệnh, bế trẻ
Người làm nghề chăm sóc dùng tay để đỡ lưng, kê vai, xoay người bệnh trên giường, đỡ người già đứng dậy, bế trẻ sơ sinh. Ở những động tác ấy, cổ tay của người chăm thường áp sát vào cơ thể người được chăm, và chiếc vòng cứng nằm ngay ở chỗ tiếp xúc. Da người cao tuổi mỏng, kém đàn hồi, có thể rách hoặc bầm chỉ vì một cú cọ mạnh; da trẻ sơ sinh cũng mỏng manh không kém.
Vòng còn là vật cản khi cần nhanh tay: luồn tay dưới lưng người bệnh để đỡ, luồn qua song chắn giường, cầm chắc một bàn tay đang run. Một chiếc vòng vướng vào thành giường hay vào ống truyền dịch có thể kéo lệch ống, hoặc làm người chăm phải rút tay ra giữa chừng.
Cuối cùng là chính chiếc vòng: những động tác nâng đỡ có lực đẩy cổ tay vào thành giường kim loại, tay vịn xe lăn, mép bồn tắm. Vòng ngọc va vào những thứ ấy nhiều lần trong ngày thì sớm muộn sẽ mẻ. Tháo vòng khi làm những việc này là bảo vệ cả người được chăm lẫn chiếc vòng bạn quý. Với người chăm sóc thuê theo giờ, đây cũng là chuyện tế nhị: gia đình người bệnh thường yên tâm hơn khi thấy tay người chăm gọn gàng.
Bếp và chế biến thực phẩm: vật lạ trong món ăn
Trong bếp, mối lo đầu tiên là vật lạ. Một chiếc vòng rơi vào nồi hay vỡ khi va vào thành chảo inox có thể để lại mảnh nhỏ trong món ăn, và mảnh ngọc trong miệng thực khách là sự cố an toàn thực sự, không chỉ là chuyện mất vòng. Vì vậy nhiều quy định vệ sinh an toàn thực phẩm và quy định nội bộ của bếp ăn, nhà máy yêu cầu người chế biến không đeo trang sức ở tay trong lúc làm việc.
Thứ hai là dầu mỡ, bột, gia vị đọng vào khe vòng và mặt trong vòng. Khi làm việc liên tục, chỗ đọng ấy khó làm sạch trong ca, và chúng lại có thể rơi trở lại thực phẩm. Thứ ba là nhiệt: ngọc giữ nhiệt khá lâu, một chiếc vòng ở gần lò nướng, nồi hấp, chảo nóng sẽ ấm dần lên và áp vào da.
Người bán hàng ăn nhỏ ở nhà cũng nên tính tới những điều này, dù không có ai kiểm tra. Một khay tháo vòng đặt ở chỗ cố định, xa khu nấu, là cách đơn giản để vòng không vô tình rơi vào chậu rửa rau hay thau bột.
Salon tóc, tiệm móng: hoá chất và khe vòng
Thuốc uốn, thuốc nhuộm, thuốc tẩy tóc và dung môi tẩy sơn móng đều là những chất có thể gây kích ứng da khi tiếp xúc lâu. Người thợ thường đeo găng khi pha và thoa thuốc, nhưng hoá chất vẫn có thể chảy vào cổ găng, đọng ở khe vòng và nằm sát da cả buổi. Kích ứng do hoá chất ở chỗ đeo vòng hay bị nhầm là "dị ứng ngọc", trong khi nguyên nhân nằm ở thứ đọng dưới vòng.
Một số chiếc vòng đã qua xử lý tẩm nhựa để làm đẹp bề mặt, và lớp nhựa ấy có thể bị dung môi mạnh làm mờ hoặc ảnh hưởng. Vòng có đai kim loại thì kim loại có thể bị thuốc tẩy, thuốc uốn làm xỉn. Ngay cả ngọc không xử lý, khi dính thuốc nhuộm vào chỗ vân nứt nhỏ cũng có thể khó làm sạch hoàn toàn.
Cách làm phổ biến là tháo vòng khi bắt đầu pha thuốc, và đeo lại khi đã rửa tay sạch, lau khô hẳn. Với thợ làm móng, bụi mài móng bám vào khe vòng và vòng va vào tay khách khi giũa là thêm hai lý do để tháo trong giờ làm.
Giữ thói quen tháo đeo mà không làm mất vòng
Tháo vòng mỗi ca nghĩa là tháo đeo hai lần một ngày, và mỗi lần là một cơ hội để quên hay làm rơi. Vài cách giúp việc này thành thói quen an toàn:
- Có một chỗ cất cố định trong ca: tủ cá nhân có khoá, túi vải trong ngăn khoá của balo. Không để vòng trên bồn rửa, bệ cửa sổ, kệ dùng chung.
- Tháo và đeo ở cùng một thời điểm mỗi ngày, gắn với một việc khác như thay đồng phục, để cơ thể tự nhớ.
- Tháo ở chỗ có lót mềm, ngồi xuống chứ không đứng, để nếu tuột tay thì vòng không rơi xuống sàn gạch.
- Nếu vòng khó tháo đến mức phải dùng xà phòng và nhiều phút mỗi lần, cân nhắc đổi sang vòng rộng hơn, vòng có khoá hoặc chỉ đeo vòng vào ngày nghỉ.
- Muốn có vật thân quen bên mình trong ca, nhiều người chuyển sang đeo một mặt ngọc nhỏ ở cổ, giấu trong áo, nếu quy định nơi làm việc cho phép.
Quan trọng nhất là đừng để việc tháo vòng thành lý do bỏ qua vệ sinh tay. Nếu vòng không tháo được thì càng cần báo với người quản lý, để cùng tìm cách phù hợp với quy định của nơi bạn làm.
Câu hỏi thường gặp
Điều dưỡng có được đeo vòng ngọc khi đi làm không?
Tuỳ quy định của cơ sở y tế. Nhiều nơi yêu cầu cẳng tay trống khi chăm sóc trực tiếp người bệnh, nghĩa là không vòng, không đồng hồ. Khi đã có quy định, hãy theo quy định và cất vòng trong tủ cá nhân trong giờ làm.
Rửa tay nhiều lần một ngày có làm hỏng vòng ngọc không?
Nước và xà phòng dịu không làm hại ngọc phỉ thuý. Điều đáng lo là da dưới vòng bị ẩm, khô, nứt và cặn xà phòng đọng ở mặt trong vòng. Vòng có xử lý tẩm nhựa hay có đai kim loại thì nên tránh hoá chất mạnh.
Đầu bếp đeo vòng ngọc nguy hiểm ở điểm nào?
Vòng hoặc mảnh vỡ có thể rơi vào thức ăn, khe vòng đọng dầu mỡ khó làm sạch, và vòng nóng lên khi làm gần lửa. Nhiều quy định vệ sinh thực phẩm yêu cầu không đeo trang sức ở tay khi chế biến.
Vì sao đeo vòng ở salon tóc hay bị ngứa cổ tay?
Thường do thuốc uốn, nhuộm, tẩy chảy vào cổ găng và đọng ở khe vòng, nằm sát da nhiều giờ. Ngọc hiếm khi là nguyên nhân. Tháo vòng khi làm hoá chất, rửa sạch tay và nếu ngứa kéo dài thì đi khám da liễu.
Chăm người già ở nhà có cần tháo vòng không?
Nên tháo khi tắm, bế, đỡ hay xoay người cho người được chăm, vì da người già mỏng và vòng cứng va vào dễ gây bầm, trầy. Những lúc khác như nấu ăn, trò chuyện thì tuỳ bạn, miễn rửa tay sạch.
Đeo vòng hạt dây co giãn thay vòng cứng thì có được không?
Vòng hạt vẫn có khe giữa các hạt đọng nước, xà phòng và vẫn làm găng khó kéo. Với các nghề có quy định cẳng tay trống, vòng hạt cũng thuộc diện phải tháo. Ở bếp, dây đứt làm hạt rơi vào thức ăn còn khó tìm hơn.