Phần kim loại trên vòng ngọc phối vàng, bạc thường bẩn và xuống màu sớm hơn phần ngọc: bạc sạm đen theo thời gian, kẽ chạm đọng kem dưỡng và xà phòng, vàng hàm lượng thấp có thể ngả màu ở chỗ cọ da. Cách giữ sạch là lau khô hoặc hơi ẩm từng phần, không ngâm cả chiếc vòng vào nước hay dung dịch.
Lý do phải cẩn thận là phần kim loại không đứng một mình: bên trong chụp có ngọc, có keo, có khi có chốt. Những cách làm sạch rất bình thường với một chiếc nhẫn vàng trơn — ngâm dung dịch, cho vào máy rung siêu âm, xịt hơi nước nóng — lại có thể làm yếu keo, làm hại ngọc đã xử lý, hoặc làm rạn ngọc có vết sẵn. Bài này tập trung vào phần kim loại; vệ sinh ngọc nói chung đã có ở các trang về chăm sóc vòng ngọc.
Vì sao phần kim loại bẩn nhanh hơn ngọc
Mặt ngọc được đánh bóng nhẵn, ít chỗ cho bụi bám, lau một cái là sạch. Phần kim loại thì ngược lại: có kẽ chạm, có khe giữa chụp và ngọc, có bản lề, có lẫy khoá, có chữ khắc. Mỗi kẽ là một chỗ cho bụi, mồ hôi, kem dưỡng, xà phòng đọng lại, rồi khô thành một lớp mờ đục hoặc sẫm màu.
Kim loại còn phản ứng với môi trường theo cách riêng. Bạc gặp các hợp chất chứa lưu huỳnh có trong không khí, trong mồ hôi, trong một số thực phẩm và mỹ phẩm, tạo lớp bạc sunfua màu sạm rồi đen. Vàng hàm lượng thấp có phần kim loại pha thêm, ở chỗ cọ da và mồ hôi nhiều có thể đổi màu nhẹ. Vàng gần nguyên chất gần như không xỉn, nhưng mềm nên trầy mờ.
Một nguồn bẩn nữa ít được nghĩ tới là chính thói quen chăm sóc da tay. Kem dưỡng, dầu gội, nước rửa tay khô, kem chống nắng có thành phần bám dính, đọng vào kẽ chạm nhiều hơn bám lên mặt ngọc. Người hay dùng kem tay thường thấy phần kim loại trên vòng xỉn nhanh hơn người không dùng. Thoa kem xong chờ khô rồi hãy đeo vòng là một thói quen nhỏ mà hiệu quả, và rửa tay xong nhớ lau khô cả chỗ vòng.
Lau phần kim loại hằng tuần
Một lần lau mỗi tuần, chỉ mất vài phút, giữ cho phần kim loại không bao giờ phải “cứu” bằng cách mạnh tay.
- Trải một chiếc khăn bông dày gấp đôi trên bàn, để lỡ tuột tay thì vòng rơi xuống chỗ mềm.
- Dùng khăn sợi mịn khô lau toàn bộ chiếc vòng một lượt để bỏ bụi bám mặt ngoài.
- Với kẽ chạm, khe chữ, bản lề: dùng bàn chải lông thật mềm, khô, chải nhẹ theo chiều hoa văn.
- Nếu còn bẩn, nhúng đầu bàn chải vào nước ấm pha rất ít xà phòng dịu, vẩy cho gần ráo, chải lại chỗ kim loại; tránh để nước chảy vào khe giữa kim loại và ngọc.
- Lau lại bằng khăn ẩm nước sạch rồi thấm khô ngay bằng khăn khô, nhất là quanh miệng chụp và trong bản lề.
- Để vòng nằm trên khăn khô cho thật ráo rồi mới cất hoặc đeo.
Không cần xả vòi nước lên vòng. Lượng nước càng ít, nguy cơ nước đọng trong lòng chụp càng thấp.
Bàn chải nên dành riêng cho trang sức, lông mềm như bàn chải trẻ em, rửa sạch và để khô sau mỗi lần dùng. Bàn chải cũ đã dùng đánh giày hay cọ bếp có thể còn hạt cát, hạt mài, chải lên vòng chỉ làm xước thêm.
Bạc xỉn đen: làm sáng mà không ngâm
Với đồ bạc trơn, người ta hay ngâm vào dung dịch làm sáng bạc bán sẵn, hoặc dùng cách bọc giấy nhôm ngâm nước nóng pha muối nở. Với bạc gắn ngọc, cả hai cách đều không nên làm, vì dung dịch và nước nóng chạm tới ngọc và chảy vào lòng chụp. Dung dịch làm sáng bạc thường có tính axit, không tốt cho ngọc đã xử lý tẩm nhựa và cho keo.
Cách an toàn hơn là khăn đánh bóng bạc chuyên dụng: loại khăn đã tẩm sẵn chất đánh bóng, lau trực tiếp lên phần bạc. Lau nhẹ, theo chiều hoa văn, chỉ trên phần bạc, cố gắng không lau sang mặt ngọc. Khăn sẽ đen dần theo lớp xỉn được lấy đi; khăn đen hết thì thay khăn mới.
Kẽ chạm sâu thì khăn không với tới. Có người thích để kẽ chạm hơi đen vì hoa văn nổi hơn, kiểu “bạc giả cổ”. Nếu muốn sáng đều, đó là việc của thợ: họ có dụng cụ làm sạch từng kẽ và biết che ngọc.
Kem đánh răng hay được truyền tai là mẹo làm sáng bạc. Kem đánh răng có hạt mài, chà lên bạc sẽ để lại vết xước li ti, làm mờ mặt bóng, và hạt mài dễ đọng vào kẽ. Với bạc gắn ngọc, mẹo này nên bỏ.
Phòng xỉn vẫn dễ hơn chữa xỉn: cất vòng trong túi kín khí khi không đeo, tránh để chung với đồ cao su, giấy báo, len dạ, những thứ có thể toả hợp chất lưu huỳnh.
Sau một ngày ra mồ hôi, đi biển hay đứng bếp
Có những ngày chiếc vòng tiếp xúc nhiều hơn bình thường: một buổi chiều nắng ra mồ hôi nhiều, một chuyến đi biển, một ngày đứng bếp nấu cỗ. Những ngày như vậy, lau vòng ngay buổi tối giúp tránh để mồ hôi, muối, dầu mỡ khô lại trong kẽ chạm.
Với mồ hôi, chỉ cần lau phần kim loại bằng khăn ẩm nước sạch rồi thấm khô. Mồ hôi có muối và các chất có thể làm bạc xỉn nhanh, để qua đêm thì kẽ chạm đã sẫm thêm một chút. Với nước biển, muối và cát là hai thứ cần bỏ: cát có thể cọ lên mặt ngọc, muối đọng lại trong khe sẽ hút ẩm. Lau bằng khăn ẩm nhiều lần, chải kẽ bằng bàn chải mềm, rồi để vòng khô hẳn trên khăn.
Với dầu mỡ nhà bếp, nước ấm pha chút xà phòng dịu trên đầu bàn chải là đủ, vẫn theo nguyên tắc chỉ chải phần kim loại và không ngâm. Tốt hơn cả là tháo vòng trước khi nấu nướng, vừa giữ sạch vừa tránh va vào nồi niêu.
Nếu thấy nước đã lọt vào khe giữa kim loại và ngọc, đặt vòng nằm nghiêng sao cho khe hướng xuống, để ở chỗ thoáng cho khô tự nhiên. Không dùng máy sấy tóc thổi nóng vào chỗ đó, vì nóng đột ngột không tốt cho ngọc và keo.
Những cách làm sạch không nên dùng cho vòng ngọc phối kim loại
Các cách dưới đây vẫn dùng được cho trang sức kim loại trơn. Vấn đề là chúng chạm tới ngọc và keo, nên với vòng phối kim loại cần hỏi thợ trước hoặc tránh hẳn.
| Cách làm | Vì sao không nên tự làm |
|---|---|
| Máy rung siêu âm | Rung mạnh có thể làm rộng vết rạn sẵn có, làm lỏng keo, làm bong ngọc khỏi chụp |
| Xịt hơi nước nóng | Nóng đột ngột có thể làm ngọc rạn; nước ngưng đọng trong lòng chụp |
| Ngâm dung dịch làm sáng bạc | Tính axit, chạm tới ngọc và keo; khó rửa sạch khỏi kẽ |
| Cồn, chất tẩy sơn móng tay, xăng thơm | Có thể hoà tan một số loại keo và lớp nhựa tẩm của ngọc đã xử lý |
| Nước tẩy, nước hồ bơi có clo | Clo không tốt cho hợp kim vàng, nhất là hàm lượng thấp; cũng không tốt cho keo |
| Kem đánh răng, bột đánh bóng thô | Hạt mài làm xước kim loại, đọng vào kẽ |
| Tăm kim loại, kim khâu cạy kẽ | Trầy thành nét chữ, nét chạm; dễ trượt cào lên mặt ngọc |
Ở tiệm, thợ vẫn có thể dùng một số cách trên một cách có kiểm soát, sau khi soi ngọc và biết cách gắn. Điều khác nhau là họ biết khi nào được và khi nào không.
Vàng ngả màu, vàng trắng phai
Vàng tây hàm lượng thấp ngả màu nhẹ thường chỉ là một lớp mỏng trên bề mặt. Lau bằng khăn đánh bóng dành cho vàng, nhẹ tay, thường đủ trả lại màu. Nếu ngả màu đi kèm vết đen ở da cổ tay, có thể do phản ứng giữa hợp kim với mồ hôi hoặc mỹ phẩm; lau sạch cả da và kim loại, và để ý xem có liên quan tới loại kem nào không.
Vàng gần nguyên chất không xỉn nhưng mềm, lâu ngày bề mặt có nhiều vết trầy mịn, trông mờ đi. Đây không phải bẩn, lau không hết. Thợ có thể đánh bóng lại phần kim loại; hãy nói rõ là trên vòng có ngọc để họ che ngọc và tránh dùng nhiệt.
Vàng trắng phai là lớp xi rhodium đã mòn. Không có cách nào ở nhà để phục hồi; chỉ có xi lại ở tiệm. Với vòng có ngọc, hỏi thợ có xi tại chỗ phần kim loại được không thay vì nhúng cả món. Giữa hai lần xi, tránh để vòng cọ vào bề mặt nhám và tránh hoá chất mạnh sẽ giúp lớp xi bền hơn.
Khi nào nên mang vòng tới thợ thay vì tự làm
Bẩn đã chui vào khe giữa kim loại và ngọc. Lớp bẩn sẫm màu ở miệng chụp, lau ngoài không hết, là dấu hiệu nước và bẩn đã vào trong. Thợ có thể làm sạch kỹ hơn và kiểm luôn keo.
Thấy ngọc hơi lỏng trong chụp. Có thể keo đã yếu. Đừng tiếp tục lau chùi mạnh, mang tới thợ để gắn lại.
Bạc đen đặc ở kẽ chạm sâu. Khăn đánh bóng không tới; thợ có dụng cụ và biết che ngọc khi làm.
Vàng trắng đã lộ màu ngà rõ. Đã tới lúc xi lại; hỏi trước cách xi phù hợp với vòng có ngọc.
Chữ khắc hoặc hoa văn đã mờ. Lau không làm chữ rõ lại được. Thợ có thể làm sạch kẽ và, nếu kim loại còn đủ dày, khắc hoặc chạm lại theo nét cũ.
Mỗi năm một lần. Kể cả khi trông vẫn ổn, một lần thợ xem lại kẽ chạm, khoá, bản lề, độ chặt của ngọc giúp phát hiện sớm những chỗ sắp có vấn đề.
Câu hỏi thường gặp
Có được ngâm vòng ngọc bịt vàng vào nước xà phòng không?
Không nên ngâm cả chiếc vòng. Nước có thể chui vào lòng chụp, làm yếu keo theo thời gian. Chỉ nên chải phần kim loại bằng bàn chải ẩm có chút xà phòng dịu, rồi lau lại và thấm khô ngay.
Máy siêu âm làm sạch trang sức có dùng được cho vòng ngọc phối vàng không?
Không nên tự dùng. Rung mạnh có thể làm rộng vết rạn sẵn có trong ngọc, làm lỏng keo, khiến ngọc bong khỏi chụp. Nếu thợ dùng, họ cần soi ngọc trước và biết cách gắn của chiếc vòng.
Bạc trên vòng ngọc bị đen có dùng kem đánh răng được không?
Không nên. Kem đánh răng có hạt mài, để lại vết xước li ti trên bạc và dễ đọng vào kẽ chạm. Dùng khăn đánh bóng bạc chuyên dụng, lau nhẹ chỉ trên phần bạc là an toàn hơn.
Làm sao để phần bạc trên vòng ngọc lâu xỉn?
Cất vòng trong túi kín khí khi không đeo, tránh để chung với cao su, giấy báo, len dạ. Thoa kem dưỡng tay xong chờ khô rồi mới đeo. Lau vòng bằng khăn mềm sau những ngày ra mồ hôi nhiều.
Đeo vòng ngọc phối vàng đi bơi được không?
Nên tháo ra. Nước hồ bơi có clo không tốt cho hợp kim vàng và cho keo gắn ngọc, còn nước biển có muối và cát. Ngoài ra, va chạm khi bơi cũng là rủi ro cho ngọc.
Vàng trên vòng ngọc bị mờ có tự đánh bóng ở nhà được không?
Lau bằng khăn đánh bóng dành cho vàng giúp sáng lên phần nào. Vết trầy mịn trên vàng mềm thì phải nhờ thợ đánh bóng lại; khi mang đi, nói rõ trên vòng có ngọc để thợ che ngọc và tránh dùng nhiệt.