Khi đi chụp X-quang, CT hay MRI, bạn thường sẽ được yêu cầu tháo vòng ngọc, nhất là khi vòng nằm trong vùng chụp hoặc có bất kỳ phần kim loại nào; với MRI, hầu hết các nơi yêu cầu tháo mọi trang sức dù làm bằng gì. Ngọc không phải kim loại, nên nó không bị nam châm hút như một chiếc vòng sắt. Nhưng lý do tháo không chỉ nằm ở chuyện hút: vòng đá đặc có thể hiện bóng che mất chỗ cần xem trên phim, nhiều vòng có đai, khoá kim loại, và kỹ thuật viên không có cách kiểm tra ngay thành phần chiếc vòng của bạn.
Bài viết đi qua từng loại chụp thường gặp, giải thích lý do một cách dễ hiểu, và gợi ý chuẩn bị để bạn không phải loay hoay tháo vòng trong phòng thay đồ. Mọi quy định cụ thể thuộc về nơi chụp; khi kỹ thuật viên dặn khác bài này, hãy làm theo kỹ thuật viên.
X-quang: vòng ngọc hiện lên phim như thế nào
Chụp X-quang là cho một chùm tia đi qua cơ thể rồi ghi lại phần tia còn lại ở phía sau. Mô mềm cho tia đi qua nhiều nên hiện màu sẫm; xương đặc chặn tia nhiều hơn nên hiện màu sáng. Một chiếc vòng ngọc là khối đá đặc, tỉ trọng của ngọc phỉ thuý vào khoảng 3,3, cao hơn xương. Nếu chiếc vòng nằm trong vùng chụp, nó sẽ hiện thành một vệt sáng hình vòng, có thể đè lên đúng các xương nhỏ ở cổ tay.
Với một phim chụp cổ tay, bàn tay hay cẳng tay, vệt sáng đó che mất thông tin bác sĩ cần, chẳng hạn một đường gãy mảnh. Kỹ thuật viên vì thế gần như luôn yêu cầu tháo vòng ở tay được chụp. Với phim chụp ngực hay cột sống, tay thường được đặt ra khỏi vùng chụp, nên chiếc vòng ít khi gây vấn đề; nhưng có những tư thế chụp phải giơ tay lên hoặc đặt tay ở trước người, khi đó vòng có thể lọt vào khung.
Một chiếc vòng có đai vàng, khoá bạc thì phần kim loại chặn tia còn mạnh hơn đá. Kỹ thuật viên thường hỏi bạn tháo hết mọi thứ trong vùng chụp, vì chụp lại một phim do vướng trang sức nghĩa là bạn nhận thêm một lần tia và mất thêm thời gian.
CT: ảnh cắt lớp và vệt nhiễu
Chụp CT cũng dùng tia X nhưng quay quanh cơ thể để dựng ra các lát cắt. Vật rất đặc trong vùng quét, nhất là kim loại, có thể tạo ra các vệt sọc sáng tối toả ra trên ảnh, gọi chung là nhiễu ảnh. Vật đá đặc gây nhiễu ít hơn kim loại, nhưng vẫn là một khối lạ hiện lên ảnh, có thể làm khó việc đọc vùng xung quanh.
Khi chụp CT ngực, bụng, nhiều nơi đề nghị người bệnh giơ hai tay lên đầu để tay không nằm trong vùng quét. Ở tư thế ấy, vòng ở cổ tay thường nằm ngoài khung, nhưng người bệnh giơ tay lâu có thể mỏi và hạ tay xuống giữa chừng. Còn khi chụp CT đầu, cổ, tay ở hai bên người, vòng cũng thường ngoài vùng quét. Kỹ thuật viên sẽ quyết định tuỳ vùng chụp; nhiều nơi chọn cách đơn giản là yêu cầu tháo hết trang sức để khỏi phải tính từng trường hợp.
CT có tiêm thuốc cản quang thường cần đặt kim truyền ở tay, có khi ở mu bàn tay hay cổ tay. Đây là thêm một lý do để chiếc vòng ở nhà hoặc trong túi người nhà, không ở trên tay bạn.
MRI: vì sao gần như luôn phải tháo hết
MRI dùng từ trường rất mạnh, không dùng tia X. Vật có tính sắt từ bị hút mạnh về phía máy, có thể bay như một vật phóng. Vật kim loại khác có thể nóng lên khi máy hoạt động, và kim loại gần vùng chụp làm ảnh méo, mất tín hiệu.
Bản thân ngọc không phải nam châm, nhưng chiếc vòng không chỉ có ngọc. Đai bịt, khoá, bản lề, lõi kim loại ở vòng ghép, lớp mạ ở vòng giả đều là kim loại. Một số loại đá cũng có sắt trong thành phần khoáng vật. Kỹ thuật viên không thể biết ngay chiếc vòng của bạn có gì.
Quy trình an toàn MRI dựa vào nguyên tắc chung. Vì không thể kiểm từng món, phần lớn các nơi yêu cầu tháo mọi trang sức, đồng hồ, kẹp tóc, thẻ từ trước khi vào phòng máy. Đây là quy tắc an toàn, không phải sự nghi ngờ chiếc vòng của bạn.
Vòng không tháo được thì phải báo trước. Khi đặt lịch MRI, bạn thường được hỏi về kim loại trong người và trên người. Nếu vòng không tháo được, hãy báo ngay lúc đó để nơi chụp đánh giá và có phương án, thay vì tới cửa phòng máy mới nói.
Hình xăm, lớp trang điểm có ánh kim cũng được hỏi. Điều này cho thấy độ kỹ của sàng lọc trước MRI. Trả lời thật mọi câu hỏi, kể cả những câu bạn nghĩ không liên quan.
Các loại chụp, đo thường gặp và chuyện tháo vòng
Bảng dưới gom các loại chụp, đo mà người đeo vòng hay thắc mắc. Đây là hướng thường gặp; nơi chụp có thể yêu cầu khác.
| Loại chụp, đo | Thường phải tháo vòng? | Vì sao |
|---|---|---|
| X-quang cổ tay, bàn tay, cẳng tay | Có | Vòng hiện bóng đè lên xương cần xem |
| X-quang ngực, cột sống | Tuỳ tư thế, nhiều nơi vẫn yêu cầu | Tay có thể lọt vào khung chụp |
| CT có hoặc không tiêm thuốc cản quang | Thường được yêu cầu | Nhiễu ảnh, đặt kim truyền ở tay |
| MRI bất kỳ vùng nào | Có, gần như luôn luôn | An toàn trong từ trường, không kiểm được thành phần vòng |
| Đo mật độ xương ở cẳng tay | Có, ở tay được đo | Vật đặc làm sai số đo |
| Siêu âm bụng, tim, tuyến giáp | Thường không | Không dùng tia, không vướng vùng khám |
| Siêu âm cổ tay, mạch máu tay | Có thể | Đầu dò cần áp sát da vùng cổ tay |
Nhìn qua bảng sẽ thấy quy luật: vòng càng gần vùng cần xem thì càng phải tháo, và riêng MRI thì tháo bất kể vùng chụp. Nếu không nhớ hết, cứ coi mọi lần đi chụp chiếu là một lần để vòng ở nhà.
Chụp mạch, can thiệp qua cổ tay và đo mật độ xương
Có một nhóm thủ thuật mà cổ tay chính là cửa vào: chụp và can thiệp mạch vành, mạch não hay mạch ngoại biên qua động mạch quay. Ở nhiều bệnh viện hiện nay, bác sĩ luồn ống thông từ động mạch ở mặt trong cổ tay thay vì từ bẹn, vì người bệnh đi lại được sớm hơn. Với những thủ thuật này, cổ tay bên được chọn phải hoàn toàn trống, được sát khuẩn rộng, và sau thủ thuật thường được băng ép chặt trong vài giờ để cầm máu.
Sau khi tháo băng ép, cổ tay đó có thể bầm, sưng nhẹ, đau vài ngày. Đây không phải lúc đeo lại chiếc vòng cứng. Nhiều người còn được dặn hạn chế dùng tay ấy làm việc nặng trong một thời gian; hãy hỏi rõ thời gian cụ thể trước khi xuất viện, rồi đợi chỗ chọc kim lành hẳn mới đeo vòng trở lại.
Đo mật độ xương bằng máy tia X năng lượng kép thường đo ở cột sống thắt lưng và cổ xương đùi, nhưng có nơi đo thêm ở đầu dưới xương cẳng tay, ngay trên cổ tay. Một khối đá đặc như vòng ngọc nằm trong vùng đo sẽ làm sai kết quả, nên tay được đo phải tháo vòng. Nói gọn: với mọi thủ thuật có nhắc tới cổ tay, cẳng tay hay động mạch quay, cứ để vòng ở nhà.
Chuẩn bị trước ngày đi chụp
Nhiều chiếc vòng thất lạc không phải ở phòng chụp, mà ở phòng thay đồ, tủ khoá, quầy lễ tân. Vài bước dưới đây giúp mọi việc gọn hơn:
- Khi đặt lịch, hỏi luôn nơi chụp có yêu cầu tháo trang sức không và có tủ giữ đồ không.
- Tháo vòng ở nhà từ tối hôm trước hoặc sáng hôm đó, khi tay đang bình thường. Tháo trong phòng thay đồ chật, lạnh và vội thường khó hơn.
- Nếu buộc phải mang theo, bỏ vòng vào túi vải hoặc hộp nhỏ, đưa cho người đi cùng giữ.
- Không để vòng trong túi áo bệnh nhân, trong giày hay kẹp trong khăn giấy; những chỗ đó dễ quên khi thay đồ ra.
- Với MRI, kiểm lại mọi thứ khác: kẹp tóc, khuyên tai, đồng hồ, thẻ ngân hàng, điện thoại. Vòng ngọc có thể không phải món duy nhất cần để lại.
- Nếu vòng không tháo được, ghi chú lại và báo khi đặt lịch, đừng đợi tới ngày chụp.
Sau khi chụp xong, kiểm tra lại đủ đồ trước khi rời phòng thay đồ. Thói quen nhỏ này đáng giá hơn mọi lời dặn khác.
Vòng ngọc có bị tia X hay từ trường làm hỏng không
Đây là câu hỏi nhiều người đeo vòng gia truyền lo lắng. Với liều tia trong chụp X-quang, CT dùng cho người, không có cơ sở để cho rằng chiếc vòng bị nứt, đổi chất hay "mất linh khí". Màu xanh của ngọc phỉ thuý đến từ các nguyên tố như crom, sắt trong cấu trúc khoáng vật, không thay đổi vì một lần chụp. Quan niệm ngọc "nhiễm" thứ gì đó khi qua máy chụp là quan niệm, không có bằng chứng.
Với MRI, nếu bạn đã tháo vòng thì vòng không vào phòng máy, nên câu hỏi không đặt ra. Phần kim loại trên vòng, nếu lỡ mang vào, mới là thứ đáng lo, và nỗi lo đó là cho người bệnh và thiết bị chứ không phải cho chiếc vòng.
Một điều thực tế hơn nên để ý: vòng tháo ra rồi để trên mặt bàn kim loại, rơi xuống sàn đá ở phòng thay đồ mới là nguy cơ làm vòng nứt vỡ. Cất vòng vào túi mềm ngay khi tháo là cách bảo vệ nó tốt nhất trong một buổi đi chụp. Nếu vòng có đai vàng hay bạc, cũng đừng để chung túi với chìa khoá, đồng xu; kim loại cọ vào ngọc không làm ngọc trầy nhưng làm phần đai kim loại xước, móp.
Câu hỏi thường gặp
Vòng ngọc không phải kim loại, vào phòng MRI có sao không?
Phần lớn nơi chụp vẫn yêu cầu tháo vì không thể kiểm ngay thành phần chiếc vòng, và nhiều vòng có phần kim loại. Quy tắc an toàn MRI dựa vào việc loại bỏ mọi vật lạ, không đánh giá từng món. Hãy làm theo yêu cầu của kỹ thuật viên.
Chụp X-quang phổi có cần tháo vòng tay không?
Tuỳ tư thế chụp và quy định nơi chụp. Tay thường nằm ngoài vùng chụp, nhưng có tư thế đặt tay trước người hoặc giơ lên. Nhiều nơi yêu cầu tháo hết trang sức cho chắc, để không phải chụp lại vì vướng.
Vòng không tháo được thì có chụp MRI được không?
Hãy báo ngay khi đặt lịch. Nơi chụp sẽ đánh giá dựa trên chất liệu, vị trí vòng so với vùng chụp và quy trình của họ. Có thể họ cần tháo hoặc cắt vòng trước, hoặc chọn phương án khác. Quyết định thuộc về họ.
Chụp CT có tiêm thuốc thì có cần tháo vòng không?
Thường có. Ngoài chuyện vòng có thể gây nhiễu ảnh, kim truyền thuốc cản quang hay được đặt ở tay, và cổ tay trống giúp nhân viên y tế thao tác dễ hơn, theo dõi chỗ kim tốt hơn.
Chụp chiếu nhiều lần có làm vòng ngọc đổi màu không?
Không có cơ sở cho thấy liều chụp dùng cho người làm vòng ngọc đổi màu. Vòng trông khác đi thường là do bụi bẩn, kem dưỡng bám lên hoặc do ánh đèn. Nếu lo, cứ để vòng ở nhà mỗi lần đi chụp.
Siêu âm có phải tháo vòng không?
Siêu âm không dùng tia X hay từ trường mạnh, nên thường không cần tháo vòng, trừ khi vùng siêu âm ở cổ tay, cẳng tay và vòng vướng đầu dò. Khi đó kỹ thuật viên hoặc bác sĩ sẽ nhờ bạn tháo.