Bông trong vòng ngọc là những đám, những chấm hay những sợi màu trắng đục nằm trong nền ngọc, trông như bông gòn, sương mù hay bông tuyết. Chợ ngọc gọi chung là "bông" hoặc "miên", theo chữ Hán nghĩa là bông. Bông là đặc điểm tự nhiên của phỉ thuý và rất nhiều vòng có bông; ở vòng nền đục, bông khó thấy, còn ở vòng nền trong, bông hiện rõ và trở thành một phần diện mạo.
Bài này đi theo góc chiếc vòng: bông hình thành vì sao, có những kiểu bông nào, bông nằm ở đoạn nào trên vòng thì ảnh hưởng thế nào khi đeo, cách soi bông bằng đèn pin, cách phân biệt bông với nứt và bọt khí ở mức quan sát, và bông tác động ra sao tới màu. Bài không xếp hạng vòng theo bông và không bàn giá; mục đích là giúp bạn nhìn bông như một đặc điểm cần hiểu, không phải một lỗi cần sợ.
Bông là gì và vì sao vòng nào cũng ít nhiều có bông
Phỉ thuý là đá đa tinh thể. Ở những chỗ các hạt khoáng nhỏ, sắp xếp chặt và đồng đều, ánh sáng đi qua tương đối thông suốt, nền trông trong. Ở những chỗ hạt to hơn, xếp lộn xộn hơn, có những khe li ti hay những hạt khoáng khác lẫn vào, ánh sáng bị tán xạ nhiều lần theo mọi hướng. Mắt ta thấy những chỗ đó thành vùng trắng đục, tức là bông.
Vì vậy bông không phải là chất lạ "rơi" vào đá mà phần lớn là chính jadeite với kết cấu khác đi ở một vùng nhỏ. Có những bông đến từ khoáng khác lẫn vào, nhưng với người đeo vòng, điều cần biết là bông thuộc về cấu trúc tự nhiên của đá. Gần như mọi chiếc vòng phỉ thuý đều có bông ở mức nào đó; vòng hoàn toàn không có bông rất hiếm.
Ở vòng nền đục như trắng sứ hay đậu chủng, toàn bộ nền đã tán xạ ánh sáng mạnh, nên bông hoà lẫn vào nền và gần như không ai để ý. Ở vòng nền trong như băng chủng, bông nổi lên rõ rệt trên nền trong. Đó là lý do người ta hay nói về bông khi bàn vòng băng, dù bông có mặt ở mọi loại vòng.
Những kiểu bông hay gặp trên vòng
Bông tuyết, bông rời. Những chấm trắng nhỏ tách rời nhau, rải trong nền như bông tuyết đang rơi. Trên vòng băng, kiểu bông này cho cảm giác sinh động và nhiều người coi là nét đẹp.
Bông sương, bông mỏng. Một lớp trắng mờ mỏng như hơi nước, làm vùng đó của vòng trông kém trong đi. Bông sương khó thấy dưới ánh sáng yếu, rõ hơn khi soi đèn xuyên.
Bông sợi. Những sợi trắng mảnh chạy theo một hướng, đôi khi nối nhau thành dải. Cần phân biệt với đường nứt, vì sợi bông thẳng có thể trông giống một vết nứt mảnh.
Bông cục, bông đặc. Những đám trắng dày, đục rõ, ranh giới khá sắc. Một cục bông lớn nằm ở mặt ngoài vòng có thể là điểm nhìn thấy đầu tiên khi người khác nhìn vào tay bạn.
Bông dải. Bông xếp thành một dải chạy quanh vòng hay chéo qua bản. Kiểu này tạo cảm giác như có làn khói bên trong vòng.
Bông nằm ở đâu trên vòng thì ảnh hưởng thế nào
Cùng một lượng bông, vị trí khác nhau thì diện mạo vòng khác nhau. Bảng dưới tả những tình huống hay gặp.
| Vị trí bông | Khi xem trên khay | Khi đeo trên tay |
|---|---|---|
| Rải đều quanh vòng | Vòng trông đồng nhất, độ trong đều | Xoay hướng nào cũng giống nhau; bông thành hoạ tiết chung |
| Tụ ở một đoạn | Có một vùng mờ rõ rệt | Tạo một mặt "sạch" và một mặt "mờ"; có thể chọn mặt sạch quay ra |
| Nằm sát mặt ngoài | Bông hiện sắc nét, dễ thấy | Người đối diện thấy rõ nhất |
| Chìm giữa bản | Bông mờ, như lơ lửng | Ít nổi khi đeo, chỉ thấy khi ánh sáng chiếu nghiêng |
| Nằm sát mặt trong | Thấy qua bản khi nhìn từ ngoài | Khi đeo nằm áp da, gần như không ai thấy |
Điều này cho thấy bông không phải chỉ là chuyện "nhiều hay ít". Hai chiếc vòng có lượng bông tương đương có thể cho cảm giác khác hẳn nhau tuỳ bông nằm ở đâu.
Soi bông bằng đèn pin: các bước gợi ý
Bông thấy rõ nhất khi có ánh sáng chiếu xuyên. Một chiếc đèn pin nhỏ ánh trắng là đủ.
- Lau sạch vòng, vì dấu tay và bụi trên mặt vòng có thể trông như bông khi soi.
- Trong phòng hơi tối, áp đèn vào mặt trong vòng, nhìn từ phía mặt ngoài. Xoay chậm một vòng.
- Ghi nhận vị trí các đám bông theo kiểu mặt đồng hồ, và độ sâu: sát mặt ngoài, giữa bản hay sát mặt trong.
- Đổi hướng chiếu: áp đèn vào cạnh bên của bản. Một số bông sương chỉ hiện ra ở góc chiếu này.
- Tắt đèn, nhìn lại dưới ánh sáng thường để biết những đám bông vừa thấy có còn hiện rõ khi không soi không. Nhiều bông chỉ thấy khi soi, đeo bình thường không ai nhận ra.
Bước cuối là bước hay bị bỏ qua. Soi đèn phóng đại mọi thứ; điều bạn sống cùng hằng ngày là chiếc vòng dưới ánh sáng thường.
Bông, nứt và bọt khí: phân biệt ở mức quan sát
Bông. Trắng đục, mép mềm hoặc lổn nhổn, nằm trong khối, có hình dạng đám, chấm hay sợi. Khi xoay vòng dưới đèn, ánh phản chiếu trên mặt vòng không bị gãy ở chỗ có bông.
Nứt. Thường là một mặt phẳng mảnh trong đá, nhìn nghiêng có thể thấy ánh lấp lánh hay một đường sáng. Khi xoay, ánh phản chiếu có thể bị gãy hay đổi đột ngột ở chỗ nứt. Cách phân biệt nứt với vân đã được viết riêng chi tiết ở các trang khác; nếu nghi ngờ, hãy nhờ thợ hay nơi giám định xem.
Bọt khí. Những hạt tròn rất đều, sáng viền, thường thấy trong thuỷ tinh. Phỉ thuý tự nhiên không có bọt khí tròn kiểu này. Thấy bọt khí là lý do để nghi vật liệu, không phải để bàn về bông.
Bông giả do keo. Ở vòng đã tẩy bơm keo, đôi khi thấy những vùng mờ do keo không đều. Bằng mắt khó tách với bông tự nhiên; giám định mới trả lời được.
Bông và màu: vì sao bông làm hoa mờ, làm lục nhạt
Bông tán xạ ánh sáng, nên khi bông nằm cạnh hay chồng lên một vùng màu, nó làm màu trông nhạt và mờ hơn. Một dải phiêu hoa nằm trong vùng bông dày sẽ trông như hoa sau màn sương; một mảng lục trên nền có bông trông như lục pha sữa. Vì thế khi đánh giá màu một chiếc vòng, người ta luôn xem bông đi kèm.
Ngược lại, bông đôi khi làm màu dễ thấy hơn khi đeo. Ở vòng băng không màu, một vùng bông trắng phía sau dải hoa có thể làm nền sáng lên, giúp hoa nổi hơn so với khi nằm trên da. Đây là lý do có người thích vòng phiêu hoa có chút bông hơn vòng phiêu hoa nền sạch hoàn toàn.
Ví dụ giả định: hai chiếc vòng có cùng mảng lục nhạt. Chiếc thứ nhất nền băng sạch, đeo lên tay thì mảng lục gần như hoà vào da. Chiếc thứ hai có một dải bông mỏng nằm ngay sau mảng lục, đeo lên lại thấy mảng lục rõ hơn. Bông không phải lúc nào cũng là thứ trừ điểm; nó tuỳ vào việc bông nằm ở đâu so với màu.
Mô tả bông khi mua bán và khi ghi hồ sơ vòng
Bông là đặc điểm khó tả bằng lời, nên người mua và người bán dễ hiểu khác nhau. Vài cách giúp mô tả rõ ràng hơn:
- Nói lượng bông theo cảm nhận chung: ít, vừa, nhiều; kèm câu so sánh dễ hiểu như "nhìn xuyên vẫn thấy rõ khung cửa" hay "chỉ thấy vùng sáng mờ".
- Nói kiểu bông: chấm rời, sương mỏng, sợi, cục đặc, dải. Một chiếc vòng có thể có nhiều kiểu, nên liệt kê kiểu nổi nhất trước.
- Nói vị trí theo mặt đồng hồ và độ sâu, ví dụ "cục bông lớn khoảng vị trí bốn giờ, nằm sát mặt ngoài".
- Nói bông có thấy khi đeo bình thường không, hay chỉ thấy khi soi đèn. Đây là thông tin người mua qua mạng cần nhất.
- Khi ghi hồ sơ cho vòng nhà mình, chụp một tấm soi đèn ở vị trí cục bông lớn nhất, ghi kèm hướng xoay. Tấm ảnh này là dấu nhận diện tốt hơn mọi lời tả.
- Nếu vòng có giấy giám định, xem giấy có mô tả bông hay không; nhiều giấy không ghi, nên bản mô tả của chính bạn càng có ích.
Người bán tử tế thường chủ động nói về bông trước khi khách hỏi. Một lời rao chỉ toàn chữ "trong veo, không tì vết" cho một chiếc vòng băng là lời rao bạn nên kiểm lại bằng chính mắt mình.
Sống với chiếc vòng có bông
Bông không làm vòng xấu đi theo thời gian, cũng không lan rộng ra. Bông bạn thấy hôm nay là bông bạn sẽ thấy mười năm sau, vì nó là cấu trúc của đá. Điều có thể thay đổi là cảm nhận của bạn: lúc đầu thấy một cục bông là khuyết điểm, sau một thời gian lại coi nó là dấu riêng của chiếc vòng.
Về độ bền, bông tự nó thường không phải là điểm yếu như nứt. Tuy vậy, vùng bông dày đặc thường đi cùng kết cấu hạt thô hơn, và một số người trong nghề cho rằng vòng có kết cấu thô chịu va đập kém hơn vòng hạt mịn. Nhận định này hợp lý về nguyên lý nhưng khó áp dụng cho từng chiếc cụ thể; điều chắc chắn hơn là mọi vòng ngọc đều cần tránh va đập.
Cuối cùng, bông là dấu nhận diện rất tốt. Một bản chụp vị trí các cục bông lớn, kèm hướng xoay, gần như là "vân tay" của chiếc vòng. Nếu gửi vòng đi sửa, đánh bóng hay giám định, bản chụp này giúp bạn nhận đúng vòng của mình khi lấy về. Đây là việc mất năm phút mà nhiều người chỉ nghĩ đến khi đã muộn.
Câu hỏi thường gặp
Vòng ngọc có bông là vòng kém chất lượng phải không?
Không hẳn. Bông là đặc điểm tự nhiên, gần như vòng nào cũng có. Bông ít, sạch thường được giới chơi ngọc đánh giá cao ở vòng băng, nhưng nhiều người lại thích bông như hoạ tiết. Chất lượng vòng còn tuỳ nền, màu, độ trong, tay nghề và việc có xử lý hay không.
Đeo lâu thì bông có tan đi không?
Không. Bông là cấu trúc của đá, không tan đi khi đeo. Quan niệm "ngọc đeo lâu thì thông, bông tan" là truyền miệng, không có bằng chứng. Lớp bóng bề mặt có thể thay đổi làm vòng trông trong hơn hoặc mờ hơn chút, nhưng bông vẫn ở nguyên chỗ cũ.
Làm sao biết đường trắng trong vòng là bông sợi hay vết nứt?
Bông sợi thường mềm, mép không sắc và không làm gãy ánh phản chiếu trên mặt vòng. Nứt thường thẳng, có ánh lấp lánh khi nghiêng, có thể làm ánh phản chiếu đổi đột ngột. Bằng mắt khó chắc chắn; nếu đường trắng chạy ngang bản, hãy nhờ người có chuyên môn xem.
Bông nằm sát mặt trong có đáng lo không?
Về thẩm mỹ, bông sát mặt trong khi đeo nằm áp da nên gần như không ai thấy. Về độ bền, bông tự nó thường không phải điểm yếu. Nhiều người còn chọn quay mặt có bông vào trong để mặt ngoài trông sạch hơn.
Ảnh chụp vòng không thấy bông mà nhận về lại có là sao?
Bông thấy rõ nhất khi soi đèn xuyên hoặc nhìn trên nền tối. Ảnh chụp dưới ánh sáng phản chiếu mạnh trên nền trắng có thể làm bông mờ đi. Khi mua qua mạng, nên xin thêm ảnh hoặc video soi đèn để thấy bông thật.
Có cách nào làm giảm bông trong vòng không?
Không có cách tự nhiên nào xoá được bông. Những cách làm vòng trông trong hơn như tẩy và bơm keo là xử lý, làm thay đổi bản chất vòng và phải được khai rõ. Với vòng tự nhiên, hãy chấp nhận bông như một phần của chiếc vòng.