Khi bàn tay hoặc cổ tay vừa bị thương mà đang đeo vòng ngọc, việc nên làm sớm nhất là tháo vòng ra trước khi tay sưng lên, nếu tháo được nhẹ nhàng; còn nếu đã đau nhiều, sưng nhanh hay nghi gãy xương, hãy giữ yên tay và để nhân viên y tế xử lý. Sau một cú ngã chống tay, một lần bị kẹt cửa hay trẹo cổ tay khi chơi thể thao, vùng bị thương thường sưng dần trong vài giờ đầu. Chiếc vòng cứng nằm ngay đó không giãn ra theo, và từ một món đồ đeo nó thành một vòng siết.
Bài này nói về những nguyên tắc an toàn phổ thông trong tình huống ấy: vì sao chấn thương làm vòng thành vấn đề, dấu hiệu nào cần đi khám ngay, ai nên là người tháo vòng, và chuyện bó bột, nẹp khi trên tay đang có vòng. Bài không hướng dẫn tự chẩn đoán bong gân hay gãy xương; việc đó thuộc về bác sĩ và chụp chiếu.
Vì sao chấn thương làm chiếc vòng trở nên nguy hiểm
Khi mô mềm bị tổn thương, cơ thể đưa thêm máu và dịch tới vùng đó. Đó là phản ứng bình thường, nhưng hệ quả là vùng bị thương to ra, thường to nhanh nhất trong những giờ đầu và có thể tiếp tục sưng trong một hai ngày. Bàn tay lại là nơi có nhiều mô mềm quanh xương nhỏ, nên sưng ở đây nhìn thấy rõ và nhanh.
Một chiếc nhẫn kẹt ở ngón tay sưng là chuyện các phòng cấp cứu gặp thường xuyên. Chiếc vòng ở cổ tay cũng theo cùng cơ chế, chỉ khác là vòng ngọc to hơn, cứng hơn và khó cắt hơn nhiều so với nhẫn kim loại. Khi vòng đã ép vào da, máu từ bàn tay trở về khó hơn, bàn tay lại sưng thêm, vòng càng ép chặt hơn. Vòng luẩn quẩn đó là lý do người ta nói tháo sớm, đừng đợi.
Còn một rủi ro nữa ít người nghĩ tới: chính cú ngã có thể làm vòng nứt mà người đeo không nhận ra. Một chiếc vòng đã có vết rạn sau va đập, nếu bị kéo mạnh lúc tháo, có thể gãy rời ngay trên tay và để lại cạnh sắc gần vùng đang bị thương.
Dấu hiệu cần đi khám ngay, không tự xử lý
Đau nhiều, không cử động được cổ tay hay ngón tay. Những cử động bình thường như nắm tay, xoay cổ tay làm đau dữ dội là dấu hiệu cần chụp chiếu để biết có tổn thương xương hay không.
Cổ tay biến dạng nhìn thấy được. Khi cổ tay cong lệch, có chỗ lồi lõm bất thường, đừng cố nắn hay xoay tay để tháo vòng. Giữ tay yên ở tư thế đỡ đau nhất và đi khám.
Bàn tay dưới vòng tái, tím, lạnh hoặc tê. Đây là dấu hiệu tuần hoàn có vấn đề, có thể do chấn thương, có thể do vòng siết, có thể cả hai. Cần được nhân viên y tế đánh giá sớm.
Vết thương hở gần chỗ vòng. Nếu da bị rách, chảy máu, đặc biệt khi có mảnh vòng vỡ trên vết thương, đừng tự gắp mảnh ra hoặc rửa mạnh. Che sạch vết thương và đi khám.
Sưng tăng nhanh trong vài chục phút đầu. Sưng nhanh và nhiều cho thấy tổn thương không nhẹ, đồng thời khoảng thời gian còn tháo được vòng đang hẹp lại.
Nếu chấn thương nhẹ: tháo vòng trước khi tay kịp sưng
Với một cú trẹo nhẹ, đau ít, cử động còn bình thường và bàn tay chưa sưng, bạn hoặc người bên cạnh thường tháo được vòng nếu làm ngay. Các bước sau là nguyên tắc chung; đau tăng lên lúc nào thì dừng lúc ấy.
- Ngồi xuống, đặt tay bị thương lên chỗ có lót mềm, để tay nghỉ một chút cho bớt run.
- Nâng tay cao hơn tim vài phút. Không chườm đá trực tiếp lên chỗ có vòng vì vòng lạnh dính da và khó trượt; chườm sau khi tháo.
- Làm trơn da bằng xà phòng loãng hoặc kem dưỡng, chụm các ngón, gập ngón cái vào trong.
- Người hỗ trợ đỡ cổ tay bị thương thật vững, tay kia xoay vòng chậm ra phía bàn tay. Tránh bẻ hay gập cổ tay bị thương để lấy góc.
- Nếu vòng không nhích sau vài lần thử nhẹ, hoặc người bị thương kêu đau tăng, dừng ngay và đi khám.
- Tháo được rồi thì chườm lạnh qua khăn, kê tay cao, và vẫn theo dõi; nếu đau sưng không giảm, đi khám.
Nguyên tắc ở đây đơn giản: tháo được nhẹ thì tháo, tháo không được thì để nhân viên y tế xử lý. Cổ tay vừa bị thương không phải chỗ để thử sức kéo.
Khi tới cơ sở y tế: những gì nên nói ngay
Khi tới nơi khám, hãy nói sớm rằng trên tay có một chiếc vòng ngọc cứng chưa tháo được, cùng lúc với chuyện chấn thương. Nhân viên y tế thường ưu tiên tháo vật siết quanh chi bị thương trước khi tay sưng thêm, và họ cần biết chiếc vòng làm bằng gì để chọn cách xử lý. Một chiếc vòng kim loại, vòng nhựa và vòng đá cứng đòi hỏi những cách làm khác nhau.
Hãy cho họ biết thêm chiếc vòng có phần kim loại bịt hay khoá hay không, đã từng nứt hay gắn lại chưa, và bạn có đồng ý để vòng bị cắt hoặc làm vỡ nếu cần không. Nói sẵn câu đồng ý giúp mọi việc nhanh hơn, vì trong lúc đau, nhiều người do dự vì tiếc chiếc vòng. Tay của bạn quan trọng hơn chiếc vòng, và một chiếc vòng vỡ vẫn có thể làm thành mặt dây hay món đồ khác về sau.
Nếu có thể, nhờ người nhà giữ chiếc vòng sau khi tháo và chụp lại tình trạng của nó. Trong lúc lộn xộn ở phòng cấp cứu, một món đồ nhỏ để trên khay rất dễ lẫn vào đồ dùng khác hoặc bị dọn đi.
Khi vòng đã được tháo ra, dù nguyên vẹn hay đã thành mấy mảnh, hãy gói nó trong khăn hoặc túi vải riêng, ghi nhớ ai đang giữ. Về nhà rồi hãy xem lại vòng dưới đèn: một chiếc vòng vừa trải qua cú ngã và một lần tháo khó khăn có thể có vết rạn mới. Việc đánh giá chiếc vòng, sửa hay làm thành món khác, để tới khi tay bạn đã ổn.
Bó bột, nẹp và chiếc vòng: các tình huống thường gặp
Nếu cổ tay hoặc cẳng tay phải bó bột hay đeo nẹp, chiếc vòng gần như luôn phải ra khỏi tay. Bảng dưới gom vài tình huống để bạn hình dung.
| Tình huống | Điều thường xảy ra | Điều bạn nên làm |
|---|---|---|
| Vòng tháo được trước khi bó | Bó bột hoặc nẹp bình thường | Cất vòng, không đeo sang tay kia nếu tay kia cũng phải chống đỡ nhiều |
| Vòng không tháo được, tay cần cố định | Nhân viên y tế thường phải tháo bằng cách cắt hoặc phá vòng | Đồng ý sớm, hỏi giữ lại các mảnh |
| Định đeo vòng lại khi đang bó bột | Bột bó cứng phần cẳng tay, bàn tay phía dưới vẫn có thể sưng | Không đeo lại vòng hay nhẫn ở tay đang bó |
| Tháo bột xong | Cổ tay thường cứng, teo cơ và có thể còn sưng một thời gian | Đợi tay hồi phục, cử động bình thường rồi mới đeo lại |
| Chấn thương ở tay không đeo vòng | Tay đeo vòng phải làm thay nhiều việc, dễ va đập | Cân nhắc tháo luôn để vòng khỏi vỡ |
Sau khi tháo bột, đừng vội dùng chiếc vòng để "thử xem tay đã bình thường chưa". Đeo một vật cứng qua khớp bàn tay vừa hồi phục, phải ép và xoay, không phải bài tập hay. Hãy hỏi người điều trị khi nào nên quay lại các thói quen cũ.
Bàn tay bị thương nhưng vòng ở cổ tay: vẫn cần tháo
Nhiều người nghĩ chỉ khi cổ tay bị thương mới cần lo cho chiếc vòng. Thực ra sưng ở bàn tay và ngón tay cũng làm vòng khó tháo, vì muốn tháo vòng thì phải đưa nó qua chính phần bàn tay ấy. Ngón tay bị kẹp cửa, mu bàn tay bị vật nặng rơi trúng, bàn tay bị ong hoặc côn trùng đốt, đều có thể sưng lan rộng trong vài giờ, đủ để khớp bàn tay to ra so với lòng vòng.
Với bỏng ở bàn tay hoặc cổ tay, các hướng dẫn sơ cứu phổ biến đều nhắc tháo nhẫn, vòng, đồng hồ càng sớm càng tốt, trước khi vùng bỏng sưng lên, rồi mới làm mát vết bỏng bằng nước sạch. Ngọc giữ nhiệt khá lâu, nên chiếc vòng vừa bị nước sôi, dầu nóng bắn vào còn nóng thêm một lúc trên da. Nếu vòng dính vào vết bỏng hoặc da đã phồng rộp ngay dưới vòng, đừng cố kéo, hãy làm mát và đi khám.
Với vết đốt của côn trùng ở người có tiền sử dị ứng, sưng có thể lan nhanh và kèm các dấu hiệu toàn thân như khó thở, nổi mề đay khắp người. Lúc ấy chiếc vòng là chuyện phụ; cần đến cơ sở y tế ngay, và nói với nhân viên y tế về chiếc vòng khi tới nơi.
Phòng trước: đeo vòng khi làm những việc dễ chấn thương
Phần lớn chấn thương cổ tay trong đời thường đến từ ngã chống tay: trượt chân trên sàn ướt, ngã xe, vấp bậc thềm, chơi các môn có va chạm. Bạn không tránh được mọi cú ngã, nhưng có thể giảm khả năng chiếc vòng góp thêm một vấn đề khi ngã. Cách dễ nhất là tháo vòng trước những hoạt động có nguy cơ cao: tập võ, chơi bóng, leo trèo, khuân vác đồ nặng.
Với người đeo vòng hằng ngày, chọn một chiếc vòng không quá khít là cách phòng gián tiếp. Vòng vừa đủ để không tuột nhưng vẫn còn khe hở cho phép ngón tay luồn vào cổ tay sẽ có thêm một khoảng dự phòng khi tay sưng. Vòng thật khít, phải ép mạnh mới đeo vào, là kiểu dễ biến thành rắc rối nhất khi có chấn thương.
Cuối cùng, nếu bạn đã từng phải nhờ người khác giúp mới tháo được vòng, hãy coi đó là tín hiệu. Chiếc vòng ấy có lẽ đã nhỏ so với bàn tay hiện tại, và bạn nên tính lại chuyện đeo nó hằng ngày, trước khi một tai nạn buộc bạn phải tính.
Câu hỏi thường gặp
Bị trẹo nhẹ cổ tay có cần tháo vòng ngọc không?
Nên tháo, càng sớm càng dễ. Ngay cả trẹo nhẹ cũng có thể làm cổ tay sưng trong vài giờ sau đó. Tháo khi tay còn chưa sưng thì nhẹ nhàng, đợi tới tối mới tháo thì có khi không còn đi qua khớp bàn tay được nữa.
Có nên chườm đá khi vòng vẫn còn trên tay?
Chườm lạnh giúp giảm sưng, nhưng nên ưu tiên tháo vòng trước nếu tháo được nhẹ nhàng. Chườm trực tiếp lên vòng làm ngọc lạnh buốt, dính da, khó xoay. Nếu không tháo được, chườm qua khăn ở phía trên vòng và đi khám.
Nhân viên y tế có cắt được vòng ngọc không?
Vòng ngọc cứng hơn nhiều so với nhẫn kim loại, nên dụng cụ cắt nhẫn thông thường thường không đủ. Tuỳ nơi, nhân viên y tế có thể thử các cách tháo không cắt trước, rồi mới tính cách phá vòng có che chắn. Cách cụ thể do họ quyết định.
Vòng bị mẻ trong cú ngã nhưng vẫn đeo được, có sao không?
Chỗ mẻ có thể có cạnh sắc và là điểm yếu dễ gãy tiếp. Nên tháo ra, xem kỹ dưới đèn, và nếu có vết rạn chạy vào thân vòng thì tạm ngừng đeo hằng ngày. Việc sửa hay làm lại vòng có thể bàn với thợ sau.
Đang bó bột ở tay phải thì đeo vòng sang tay trái được không?
Được, nếu tay trái khoẻ và vòng vừa với tay trái. Tuy vậy, trong thời gian một tay bó bột, tay kia làm thay nhiều việc, chống đỡ khi đứng dậy và dễ va đập hơn. Nhiều người chọn cất vòng tới khi cả hai tay hoạt động bình thường.
Sau khi tháo bột bao lâu thì đeo lại vòng?
Không có con số chung. Hãy đợi tới khi cổ tay hết sưng, cử động gần như bình thường và không đau khi gập duỗi. Nếu đang tập phục hồi chức năng, hỏi người hướng dẫn tập trước khi đeo lại một vật cứng phải ép qua khớp bàn tay.