Vòng ngọc xoắn là chiếc vòng được mài từ một khối đá liền, nhưng thân vòng mang những rãnh chạy xiên quanh, khiến nó trông như hai hay nhiều sợi đá vặn vào nhau như sợi thừng. Không có sợi nào được nối ghép; toàn bộ hiệu ứng xoắn là do người thợ mài rãnh theo đường xoắn ốc trên một chiếc vòng tròn.
Đây là dáng ít gặp hơn vòng trơn, vì tốn công và đòi hỏi tay nghề đều tay. Bài này giải thích các kiểu xoắn thường gặp, thợ tạo rãnh xoắn như thế nào, vì sao nhịp xoắn đều là thước đo tay nghề, chỗ yếu của vòng xoắn và cách giữ vòng sạch. Vòng xoắn bằng vàng, bạc là chủ đề của trang sức kim loại nên chỉ nhắc khi cần so sánh.
Vòng xoắn là gì và có những kiểu nào
Hình xoắn cũng có chiều: rãnh có thể chạy xiên từ trái sang phải hoặc ngược lại khi nhìn từ mặt ngoài. Với một chiếc vòng đơn lẻ, chiều xoắn không quan trọng; nhưng khi đặt làm một đôi vòng cho hai người, có gia đình muốn hai chiếc xoắn ngược chiều nhau cho cân, chi tiết này nên dặn thợ từ đầu.
Hình dung một sợi thừng gồm hai sợi nhỏ vặn quanh nhau rồi uốn thành vòng. Vòng ngọc xoắn bắt chước đúng hình ảnh ấy trên đá: thân vòng có các rãnh chạy chéo đều đặn, chia thân thành những dải nổi cuốn quanh. Nhìn từ xa, mắt thấy những sợi đá xoắn; cầm lên mới biết đó là một khối liền.
Kiểu thường gặp nhất là xoắn hai dải, giống sợi thừng đôi. Có vòng xoắn ba hay bốn dải, rãnh dày hơn và nhịp xoắn ngắn hơn. Có kiểu xoắn dải dẹt, nơi các dải nổi phẳng như dải lụa quấn quanh thay vì tròn như sợi thừng. Lại có kiểu chỉ khắc vài đường xoắn mảnh trên mặt ngoài của một chiếc vòng tròn, gần như vòng trơn có hoạ tiết. Trong tiếng Việt, tên gọi chưa thống nhất: "vòng xoắn", "vòng vặn thừng", "vòng dây thừng", thậm chí "vòng bện".
Vòng xoắn cũng khác với vòng nhiều sợi đá rời được nối ghép bằng kim loại. Loại nối ghép thuộc nhóm vòng phối kim loại, có khớp, có khoá; vòng xoắn nói ở đây là nguyên khối, không có mối nối nào. Khi mua, bạn có thể nhận ra ngay bằng cách tìm mối nối và xem các dải có liền vào thân hay không.
Người thợ tạo rãnh xoắn thế nào
Vòng xoắn bắt đầu từ một chiếc vòng tròn bản đầy, vì cần đủ đá để khoét rãnh mà thân vẫn chắc. Người thợ đánh dấu các điểm chia đều trên chu vi, rồi nối chúng bằng những đường xiên theo một góc cố định. Đó là đường đi của rãnh. Với vòng hai dải, có hai đường rãnh song song chạy quanh; với vòng ba dải là ba đường.
Khâu mài rãnh dùng đầu mài nhỏ, mài dần từng đoạn theo đường đã vạch. Khó nhất là giữ cho góc xiên và độ sâu của rãnh không đổi suốt chu vi, trong khi thân vòng lại cong theo hai chiều: cong theo vòng tròn lớn của chiếc vòng và cong theo mặt cắt tròn của thân. Một chút lệch tay ở đoạn này sẽ làm nhịp xoắn ở đoạn sau bị co lại hay giãn ra. Ở các xưởng hiện đại, bước tạo rãnh có thể được hỗ trợ bằng máy điều khiển, nhưng khâu bo dải và đánh bóng trong rãnh thường vẫn làm tay.
Sau khi có rãnh, thợ bo tròn từng dải nổi để chúng trông như sợi thừng thật, rồi đánh bóng cả dải lẫn đáy rãnh. Đáy rãnh hẹp và sâu nên đánh bóng tốn công nhất. Một chiếc vòng xoắn có đáy rãnh bóng gần bằng mặt dải là chiếc được làm rất kỹ.
Vì quy trình dài như vậy, số vòng xoắn trên thị trường ít hơn nhiều so với vòng trơn. Người thợ cũng chỉ chọn những khối đá kết cấu mịn, ít rạn để làm dáng này; khối đá thô hoặc nhiều vết thì khi khoét rãnh dễ bị mẻ dọc mép.
Chỗ yếu và cách đeo vòng xoắn
Đáy rãnh là chỗ tiết diện nhỏ nhất. Rãnh xoắn chạy liên tục quanh thân, nên khắp chiếc vòng đều có những chỗ đá bị khoét vào. Khi bị va mạnh, vết nứt có xu hướng xuất phát từ đáy rãnh, nơi đá mỏng nhất. So với vòng trơn cùng bản, vòng xoắn thường kém lì hơn.
Mép dải dễ sứt. Hai bên mỗi rãnh là mép của dải nổi. Nếu mép bo chưa đủ tròn, va nhẹ vào cạnh bàn cũng có thể làm sứt một mảnh nhỏ. Vết sứt trên vòng xoắn khó mài lại mà không làm lệch nhịp.
Rãnh xoắn bám bẩn. Kem dưỡng tay, xà phòng, bụi đọng vào đáy rãnh, lâu ngày thành vệt mờ chạy theo đường xoắn. Mặt trong của vòng xoắn nếu cũng có rãnh thì càng dễ bám.
Cảm giác trên da. Nếu rãnh xoắn chạy cả vào mặt trong, bạn sẽ cảm thấy gợn nhẹ khi vòng xoay. Một số vòng xoắn để mặt trong trơn để đeo êm hơn; đây là chi tiết đáng hỏi trước khi chọn đeo hằng ngày.
Nên tháo khi làm việc va chạm. Vì có nhiều điểm yếu nhỏ, vòng xoắn hợp với lúc tay rảnh: đi chơi, dự tiệc, ngồi văn phòng. Làm việc nhà nặng, đi xe máy đường dài hay chơi thể thao thì nên cất vòng.
Vệ sinh vòng xoắn mà không làm hại rãnh
Rãnh xoắn sâu và chạy chéo nên cách làm sạch cần kiên nhẫn hơn vòng trơn. Đây là các bước nhẹ nhàng phù hợp ở nhà.
- Đặt một chiếc khăn gấp đôi dưới đáy chậu nhựa, đổ nước ấm vừa tay pha một chút xà phòng dịu.
- Ngâm vòng vài phút để cặn trong rãnh mềm ra.
- Dùng bàn chải lông mềm chải dọc theo hướng của rãnh xoắn, xoay vòng dần dần cho tới khi đi hết một vòng. Chải theo hướng rãnh giúp lông bàn chải vào được đáy rãnh.
- Rửa lại bằng nước sạch, lắc nhẹ cho nước trong rãnh chảy ra, rồi lau và thấm khô bằng khăn bông.
- Soi vòng dưới đèn, xoay chậm. Đáy rãnh sạch sẽ phản chiếu ánh sáng thành một đường mảnh liên tục.
Không dùng tăm kim loại cạy rãnh, không dùng chất tẩy mạnh. Với vòng không rõ có qua xử lý hay không, cũng nên tránh máy rửa siêu âm, vì rung có thể làm mở rộng những vết rạn có sẵn ở đáy rãnh.
Xem tay nghề một chiếc vòng xoắn
Bảng dưới gom các điểm nên xem khi cầm vòng xoắn trên tay. Phần lớn có thể nhìn bằng mắt thường dưới đèn trắng.
| Điểm xem | Dấu hiệu làm kỹ | Dấu hiệu làm vội |
|---|---|---|
| Nhịp xoắn | Khoảng cách giữa các rãnh đều suốt chu vi | Có đoạn xoắn dày, đoạn xoắn thưa |
| Góc xiên | Các rãnh song song, cùng một góc | Rãnh chỗ dốc chỗ thoải |
| Độ sâu rãnh | Đều nhau, dải nổi cao bằng nhau | Có dải cao dải thấp |
| Đáy rãnh | Bóng, sạch vệt mài | Mờ, còn vệt xước li ti |
| Chỗ khép vòng xoắn | Không nhận ra điểm bắt đầu và kết thúc | Có một chỗ rãnh lệch hoặc nối không khớp |
| Mép dải | Bo tròn, không sứt | Sắc, có vết mẻ nhỏ |
Điểm khép vòng xoắn là chỗ dễ lộ tay nghề nhất: rãnh chạy hết một vòng phải gặp lại chính nó một cách liền mạch. Thợ chưa quen thường để lại một đoạn ngắn lệch nhịp ở đây.
Vòng xoắn ngọc khác vòng xoắn vàng bạc ở đâu
Vòng xoắn bằng vàng, bạc thường được làm từ những sợi kim loại thật vặn vào nhau rồi uốn tròn, hoặc đúc theo khuôn. Kim loại dẻo, nên vòng kim loại có thể bóp nhẹ cho vừa tay, hàn nối, kéo giãn. Vòng xoắn ngọc thì không: hình xoắn chỉ là hình khắc trên một khối đá cứng, không co, không giãn, không bóp được. Một chiếc vòng xoắn ngọc chật vẫn là chật, giống mọi chiếc vòng ngọc khác.
Cách ánh sáng tương tác cũng khác. Vòng kim loại phản chiếu ánh sáng ở bề mặt, các dải xoắn lấp lánh theo từng đường sáng sắc. Vòng ngọc, nhất là ngọc có độ trong, cho ánh sáng đi vào lòng dải đá rồi tán ra, nên mỗi dải phát sáng dịu từ bên trong, còn đáy rãnh tối hơn. Nhịp sáng tối ấy là thứ làm vòng xoắn ngọc có vẻ mềm hơn vòng xoắn kim loại dù cùng hình.
Về trọng lượng và âm thanh, vòng xoắn ngọc nặng tay theo kiểu đặc, chạm mặt bàn kêu gọn; vòng xoắn kim loại rỗng hay đặc tuỳ cách làm, tiếng chạm khác hẳn. Một số người đeo vòng xoắn ngọc cạnh vòng xoắn vàng cho hợp bộ; nếu làm vậy, nhớ rằng vàng mềm hơn ngọc nên sẽ bị xước trước, còn mép dải ngọc thì có thể sứt khi hai vòng va mạnh vào nhau.
Ai hợp với vòng xoắn và đeo vào dịp nào
Vòng xoắn có vẻ đẹp động: khi cổ tay cử động, các dải nổi bắt sáng lần lượt, tạo cảm giác chiếc vòng như đang chuyển động. Nó hợp với người thích món đồ có nét riêng, đeo một mình như điểm nhấn, đi với áo trơn màu.
Người làm việc tay chân nhiều, người hay tì cổ tay lên mặt bàn để viết, hoặc người có làn da nhạy cảm với cảm giác gợn thì nên cân nhắc, hoặc chọn kiểu xoắn có mặt trong trơn. Vòng xoắn cũng không hợp đeo chồng với vòng khác, vì mép dải dễ sứt khi các vòng va nhau.
Ví dụ giả định: một cô gái ở Lâm Đồng mua chiếc vòng xoắn hai dải để đeo trong đám cưới của chị gái. Sau đám cưới cô vẫn đeo hằng ngày, nhưng đến khi làm vườn thì nhận ra đáy rãnh đầy bụi đất và mép một dải đã sứt nhẹ. Từ đó cô chỉ đeo vòng xoắn khi đi chơi, đi làm thì đổi sang vòng trơn. Ví dụ giả định này cho thấy vòng xoắn đẹp nhất khi được dành cho những lúc tay rảnh.
Câu hỏi thường gặp
Vòng ngọc xoắn có phải nhiều sợi đá ghép lại không?
Vòng xoắn nguyên khối được mài từ một chiếc vòng tròn liền, rãnh xoắn tạo ra hình ảnh nhiều sợi vặn nhau. Loại nhiều đoạn đá rời nối bằng kim loại là dáng khác, thuộc nhóm vòng phối kim loại.
Vòng xoắn có dễ vỡ hơn vòng trơn không?
Thường kém lì hơn vì rãnh khoét vào thân chạy liên tục quanh vòng, đáy rãnh là chỗ đá mỏng nhất. Mép dải cũng dễ sứt khi va. Nên tháo khi làm việc nặng hoặc chơi thể thao.
Làm sao biết vòng xoắn được làm kỹ?
Xem nhịp xoắn có đều suốt chu vi không, góc xiên các rãnh có song song không, đáy rãnh có bóng không, và chỗ rãnh khép vòng có liền mạch không. Bốn điểm này lộ tay nghề rõ nhất.
Vệ sinh vòng xoắn thế nào?
Ngâm trong nước ấm pha xà phòng dịu, chải bằng bàn chải mềm theo hướng rãnh, rửa sạch, lắc cho nước trong rãnh chảy ra rồi thấm khô. Không dùng vật kim loại cạy rãnh và không dùng chất tẩy mạnh.
Có nên đeo vòng xoắn chồng với vòng khác không?
Không nên đeo sát nhau lâu dài, vì mép dải nổi dễ sứt khi va vào vòng khác. Nếu muốn đeo cùng, hãy đặt một vòng hạt hay vòng dây mềm ở giữa và chú ý tháo khi làm việc.
Vì sao vòng xoắn ít gặp hơn vòng trơn?
Vòng xoắn cần chiếc vòng bản đầy làm nền, khối đá kết cấu mịn để khoét rãnh không mẻ, và nhiều công mài, đánh bóng. Nhiều khối đá không đủ điều kiện, nên người thợ thường chọn mài vòng trơn.