Vòng ngọc chạm hoa văn là chiếc vòng mà thân được chạm thêm hình mây, hoa lá, rồng phượng hay hoạ tiết hình học, thay vì để trơn. Tuỳ cách người thợ lấy đá đi, có ba lối chạm chính: chạm nổi (hoa văn nhô lên), chạm chìm (hoa văn khắc lõm xuống) và chạm lộng (khoét thủng xuyên qua thân).
Bài này giải thích từng lối chạm, các đề tài hoa văn hay gặp và ý nghĩa văn hoá được kể quanh chúng, câu nghề quen thuộc trong giới ngọc về chuyện "có vết mới chạm", độ bền của từng lối, và cách cầm một chiếc vòng chạm lên để xem đường chạm. Bài không định giá và không gán tác dụng cho bất kỳ hoa văn nào.
Ba lối chạm trên vòng ngọc
Trước khi đi vào từng lối, cần biết một nguyên tắc chung: mọi lối chạm đều là bỏ bớt đá. Hoa văn càng sâu, càng rộng thì phần đá còn lại càng ít, và chiếc vòng càng phải được đeo cẩn thận. Đó là lý do người thợ cân rất kỹ giữa độ nổi của hoa văn và độ dày của thân trước khi đặt đầu mài.
Chạm nổi là lối người thợ mài bỏ phần đá xung quanh để hoa văn nhô lên khỏi nền. Trên vòng ngọc, chạm nổi thường nông, chỉ đủ để hoa văn có khối khi ánh sáng chiếu nghiêng. Lối này giữ thân vòng tương đối dày, vì phần bị mài đi là nền xung quanh hoa văn chứ không phải đục sâu vào thân.
Chạm chìm làm ngược lại: hoa văn được khắc lõm xuống mặt vòng, nền giữ nguyên. Nhìn từ xa, vòng chạm chìm gần như vòng trơn, chỉ khi lại gần mới thấy đường nét. Đây là lối hay gặp với những hoạ tiết mảnh như đường vân mây, đường viền hình học hoặc những nét hoa lá giản lược.
Chạm lộng, còn gọi là chạm thủng, khoét xuyên qua thân vòng để tạo những khoảng trống giữa các nét hoa văn. Ánh sáng đi qua các khoảng trống làm vòng trông nhẹ và tinh xảo. Đổi lại, phần đá còn lại để chịu lực ít hơn rất nhiều, nên vòng chạm lộng mong manh nhất trong các lối chạm và hợp để ngắm, để đeo dịp đặc biệt hơn là đeo hằng ngày.
Trên thực tế, một chiếc vòng có thể kết hợp nhiều lối: thân vòng trơn, chỉ một đoạn chạm nổi hình hoa; hoặc toàn thân chạm chìm vân mây, hai đầu chạm nổi đầu rồng. Khi hỏi mua, bạn nên mô tả lối chạm cụ thể thay vì chỉ nói "vòng chạm".
Các đề tài hoa văn quen thuộc và câu chuyện quanh chúng
Đề tài hay gặp nhất trên vòng ngọc là vân mây: những đường cong cuộn lại thành cụm, chạy quanh thân vòng. Hoa lá cũng phổ biến, nhất là hoa mẫu đơn, hoa mai, hoa sen, cành tre, dây leo. Rồng và phượng xuất hiện trên những chiếc vòng cầu kỳ hơn, thường chạm ở hai đầu hoặc một đoạn thân. Ngoài ra có các hoạ tiết hình học như đường hồi văn (dạng gấp khúc lặp lại), chuỗi hạt, vảy cá.
Mỗi đề tài đi kèm một lớp nghĩa văn hoá được kể lại qua nhiều thế hệ. Mẫu đơn thường được gắn với sự đầy đặn, sung túc trong tranh và đồ mỹ nghệ; mây gắn với sự thanh thoát; rồng phượng gắn với lễ cưới và sự trang trọng; tre gắn với khí tiết. Những lớp nghĩa này đẹp để kể khi tặng vòng, nhưng đó là quan niệm, không có bằng chứng cho thấy đeo một hoa văn nào sẽ mang lại điều tương ứng.
Một số vòng có chạm chữ Hán như chữ phúc, chữ thọ. Nếu chiếc vòng có chữ, nên nhờ người đọc được chữ Hán xác nhận đó là chữ gì và viết đúng hay không, vì trên hàng làm nhanh đôi khi nét chữ bị sai hoặc bị giản lược tới mức khó nhận ra.
Câu nghề "có vết mới chạm": hiểu cho đúng
Trong giới buôn ngọc người Hoa có một câu nghề lưu truyền, đại ý là "không có vết thì không chạm". Ý của câu ấy là: khối đá sạch, đẹp, đều màu thường được mài trơn để khoe chất đá, vì chạm lên sẽ làm mất đá và khó lấy lại; còn khối đá có vết rạn, vết bông, khoáng đen thì người thợ hay đặt hoa văn đúng chỗ khuyết để che hoặc biến khuyết thành một phần của hình chạm.
Câu nghề này giúp người mua tỉnh táo, nhưng không nên hiểu cứng nhắc rằng mọi chiếc vòng chạm đều giấu vết. Có những chiếc vòng chạm được làm từ đá tốt vì người đặt hàng muốn hoa văn, hoặc vì nghệ nhân muốn thể hiện tay nghề. Điều câu nghề nhắc nhở là: với vòng chạm, phải soi kỹ hơn, đặc biệt là ở đáy các đường chạm và quanh những cụm hoa văn dày.
Khi soi, hãy dùng đèn pin chiếu xuyên qua thân vòng, xoay chậm, quan sát xem có đường sáng tối nào chạy cắt ngang hoa văn và tiếp tục vào phần đá trơn bên cạnh hay không. Một đường kéo dài ra khỏi phạm vi hoa văn thường là vết rạn chứ không phải nét chạm. Với món có giá trị lớn, giám định ở nơi có máy móc vẫn là cách chắc chắn.
Độ bền và cách đeo theo từng lối chạm
Lối chạm quyết định phần đá còn lại để chịu lực, từ đó quyết định chiếc vòng hợp với việc đeo hằng ngày hay để dành. Bảng dưới là xu hướng chung khi chất đá tương đương.
| Lối chạm | Phần đá chịu lực | Chỗ dễ hỏng | Hợp đeo khi nào |
|---|---|---|---|
| Chạm chìm nông | Gần như vòng trơn | Đường khắc bám bẩn | Hằng ngày, chú ý vệ sinh |
| Chạm nổi nông | Thân dày, hoa văn nhô nhẹ | Đỉnh hoa văn chạm đồ vật trước | Hằng ngày nếu công việc nhẹ |
| Chạm nổi sâu | Nền mỏng hơn quanh hoa văn | Cánh hoa, móng rồng mảnh dễ gãy | Dịp lễ, đi chơi |
| Chạm lộng | Ít nhất, nhiều khoảng trống | Các nhánh đá mảnh nối hoa văn | Để ngắm hoặc đeo rất cẩn thận |
Nếu bạn muốn một chiếc vòng chạm để đeo thường xuyên, chạm chìm hoặc chạm nổi nông là lựa chọn thực tế. Vòng chạm lộng đẹp nhưng nên coi như đồ trưng bày quý.
Cầm một chiếc vòng chạm lên thì xem gì
Đường chạm là nơi tay nghề hiện rõ nhất. Các bước sau giúp bạn đọc chiếc vòng như người trong nghề vẫn đọc, chỉ cần ánh đèn tốt và, nếu có, một chiếc kính lúp cầm tay.
- Nhìn tổng thể từ khoảng cách một sải tay: hoa văn có bố cục cân, có nhịp, hay rối và dồn một chỗ?
- Lại gần, xem từng nét: nét chạm liền mạch hay đứt quãng; đường cong mềm hay gãy khúc; cánh hoa, vảy rồng có độ dày đều không.
- Soi đáy các đường chạm dưới đèn: đáy bóng là đã được đánh bóng kỹ; đáy mờ, sần là làm vội.
- Sờ mặt trong của vòng: hoa văn có được để ở mặt ngoài, mặt trong có trơn để đeo êm không.
- Chiếu đèn pin xuyên thân vòng, tìm các đường rạn có kéo dài ra khỏi hoa văn hay không, như phần câu nghề ở trên.
- Hỏi người bán chiếc vòng chạm bằng tay hay bằng máy, đá có qua xử lý không, và đề nghị ghi các thông tin này trên hoá đơn.
Chạm bằng máy không xấu; nhiều chiếc vòng chạm máy có nét đều và đẹp. Điều quan trọng là người bán nói đúng, để bạn biết mình đang trả tiền cho cái gì.
Chạm theo màu đá: khi hoa văn đi theo vệt màu
Ở những khối ngọc có nhiều màu, người thợ giỏi không chỉ chạm lên đá mà còn chạm theo đá. Trong nghề ngọc người Hoa, lối làm này có tên gọi riêng mang nghĩa đại ý là "khéo dùng màu": một vệt vàng nâu ở mép vòng được giữ lại để thành cánh hoa, một mảng xanh đậm thành lá, phần trắng trong thành nền. Ở Việt Nam, người trong nghề thường gọi đơn giản là "chạm ăn theo màu".
Chạm theo màu đòi hỏi người thợ nhìn ra hình trước khi mài. Vì màu trong ngọc không chỉ nằm trên bề mặt mà chạy vào lòng đá, mài sâu một chút có thể làm mảng màu mỏng đi hoặc biến mất. Người thợ phải ước lượng độ sâu của vệt màu, quyết định giữ bao nhiêu đá, rồi mới chạm. Một chiếc vòng chạm theo màu thành công thường là độc bản, vì không khối đá nào có vệt màu giống hệt khối nào.
Với người mua, vòng chạm theo màu đáng xem ở chỗ hoa văn và màu ăn khớp đến đâu: cánh hoa có trùng đúng vệt màu không, hay màu tràn ra nền. Cũng nên hỏi màu ấy là màu tự nhiên của đá hay đã qua nhuộm; màu nhuộm thường đọng đậm ở đáy các đường chạm và vết rạn, nhìn kỹ dưới kính lúp có thể thấy. Kết luận chắc chắn về xử lý màu vẫn cần giám định.
Vòng chạm trong đời sống: khi nào chọn, giữ gìn ra sao
Vòng chạm hoa văn thường được chọn cho những dịp cần sự trang trọng: cưới hỏi, mừng thọ, kỷ niệm. Nhiều gia đình chọn đề tài hoa văn gắn với câu chuyện của mình: cành tre cho người ông từng làm nghề đan lát, hoa sen cho người mẹ quê ở vùng đầm sen. Chính câu chuyện ấy làm chiếc vòng có ý nghĩa, không phải lời hứa về may mắn.
Khi cất giữ, vòng chạm nên để trong hộp có lót mềm, mỗi chiếc một ngăn, tránh để lẫn với trang sức kim loại có cạnh hoặc đá cứng hơn như kim cương, vì chúng có thể cào xước hoặc làm gãy những nét chạm mảnh. Khi vệ sinh, dùng bàn chải lông mềm và nước ấm pha xà phòng dịu, chải nhẹ theo chiều nét chạm.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Khánh Hòa giữ chiếc vòng chạm lộng của bà ngoại, đã gãy một nhánh nhỏ trong hoa văn từ nhiều năm trước. Thay vì đeo tiếp, họ đặt vòng trong hộp lót nhung và chỉ lấy ra trong ngày giỗ để con cháu xem. Ví dụ giả định này nhắc rằng có những chiếc vòng hợp để giữ và kể chuyện hơn là đeo hằng ngày.
Câu hỏi thường gặp
Vòng chạm nổi, chạm chìm và chạm lộng khác nhau thế nào?
Chạm nổi mài bỏ nền để hoa văn nhô lên; chạm chìm khắc hoa văn lõm xuống mặt vòng; chạm lộng khoét thủng xuyên thân tạo khoảng trống. Chạm lộng mong manh nhất, chạm chìm nông gần bền như vòng trơn.
Có phải vòng chạm đều là đá có vết?
Câu nghề "không có vết thì không chạm" nhắc rằng thợ hay đặt hoa văn đúng chỗ khuyết để che. Nhưng không phải chiếc nào cũng vậy; có vòng chạm làm từ đá tốt theo yêu cầu. Cần soi kỹ đáy nét chạm và giám định món giá trị lớn.
Hoa văn trên vòng ngọc có ý nghĩa gì?
Mây, mẫu đơn, rồng phượng, tre, sen đều có lớp nghĩa văn hoá được kể qua nhiều thế hệ, như sự thanh thoát, sung túc, trang trọng hay khí tiết. Đó là quan niệm để kể khi tặng, không có bằng chứng về tác dụng.
Vòng chạm lộng có đeo hằng ngày được không?
Không nên. Phần đá chịu lực ở vòng chạm lộng rất ít, các nhánh mảnh nối hoa văn dễ gãy khi va. Nên dành cho dịp đặc biệt, đeo cẩn thận, hoặc cất giữ như đồ trưng bày quý.
Làm sao biết vòng chạm tay hay chạm máy?
Nét chạm máy thường rất đều, lặp lại giống hệt nhau; nét chạm tay có độ biến đổi nhỏ và tự nhiên. Tuy vậy rất khó phân biệt chắc chắn bằng mắt, nên tốt nhất là hỏi người bán và đề nghị ghi rõ trên hoá đơn.
Vệ sinh vòng chạm hoa văn thế nào cho an toàn?
Ngâm vòng trong nước ấm pha xà phòng dịu, chải nhẹ bằng bàn chải lông mềm theo chiều nét chạm, rửa sạch và thấm khô. Không dùng vật nhọn cạy, không chà mạnh lên các nét mảnh và tránh chất tẩy mạnh.