Vòng quý phi là chiếc vòng ngọc có lòng trong hình bầu dục thay vì hình tròn, để chiếc vòng ôm theo mặt cắt dẹt tự nhiên của cổ tay người. Nhờ thế vòng nằm sát tay, ít lắc lư, ít đập vào đồ vật, và luôn quay một mặt ra ngoài.
Bài này nói riêng về dáng bầu dục: cái tên quý phi được kể lại thế nào, vì sao một chiếc vòng bầu dục cần hai số đo, đeo vào và tháo ra theo chiều nào cho dễ, mặt nào nên quay ra ngoài, và những trường hợp dáng này không hợp. Nội dung chung về đo ni hay chọn vòng theo dáng tay đã có ở các bài khác, nên ở đây chỉ nói phần riêng của vòng bầu dục.
Tên gọi quý phi và hình dáng thật của chiếc vòng
Trong giới buôn ngọc người Hoa, dáng vòng bầu dục được gọi bằng một cái tên có nghĩa là "vòng quý phi", và người Việt dùng nguyên tên ấy. Có nhiều câu chuyện truyền miệng giải thích cái tên, phần lớn gắn với hình ảnh cung đình và vẻ thanh lịch của phụ nữ quý tộc. Bài không tìm được tư liệu chắc chắn nào xác nhận một nguồn gốc cụ thể, nên chỉ ghi lại tên gọi như một quy ước của nghề.
Về hình dạng, vòng quý phi không phải hình elip "méo" tuỳ ý. Thợ giỏi thường giữ tỉ lệ giữa trục dài và trục ngắn ở mức vừa phải, đủ để ôm cổ tay nhưng vẫn còn khoảng hở cho cổ tay cử động. Bầu dục quá dẹt thì khó luồn qua bàn tay; bầu dục quá tròn thì mất ý nghĩa của dáng. Bản vòng quý phi thường làm theo kiểu phẳng trong cong ngoài hoặc bản dẹt, vì mặt trong phẳng giúp vòng áp sát cổ tay hơn nữa.
Cần phân biệt vòng quý phi với chiếc vòng tròn bị mài méo. Vòng quý phi được thiết kế bầu dục từ lúc khoan và vẽ phôi, đường cong đều và cân hai bên. Vòng tròn méo do lỗi thường có một đoạn phẳng bất thường hoặc độ dày lệch, nhìn kỹ sẽ thấy không cân.
Vì sao vòng bầu dục cần hai số đo
Với vòng tròn, chỉ một con số đường kính trong là đủ mô tả lòng vòng. Với vòng quý phi, lòng vòng có trục dài và trục ngắn, nên người bán thường ghi hai số, ví dụ "trục dài khoảng 58 mm, trục ngắn khoảng 48 mm". Hai con số trong câu vừa rồi chỉ là ví dụ giả định để thấy cách ghi; số thật tuỳ từng chiếc.
Có người bán chỉ ghi một con số cho vòng quý phi, thường là trục ngắn hoặc một "ni tương đương" do họ tự quy ước. Gặp trường hợp này, nên hỏi lại con số ấy đo theo trục nào và xin thêm số còn lại. Một chiếc vòng ghi "ni 54" có thể có lòng rất khác nhau tuỳ người ghi đang nói về trục nào.
Điều dễ gây nhầm là không có cách quy đổi chính xác duy nhất từ ni vòng tròn sang hai số đo vòng bầu dục. Mỗi nơi có bảng tham khảo riêng, và bàn tay mỗi người khác nhau ở độ dày gan bàn tay, độ mềm của khớp ngón cái. Vì thế người từng đeo vòng tròn ni nào đó không nên mặc định chuyển sang vòng quý phi theo một con số. Cách chắc nhất vẫn là thử trực tiếp, hoặc nếu mua từ xa thì hỏi kỹ chính sách đổi và gửi người bán số đo bàn tay để họ tư vấn.
Khi ghi số đo vòng quý phi vào hồ sơ đồ trang sức của gia đình, nên ghi cả hai trục cùng bề rộng và độ dày bản. Nếu sau này cần làm lại một chiếc tương tự, hoặc chỉ cần mô tả khi khai báo mất, bốn con số ấy giúp người khác hình dung đúng chiếc vòng.
Đeo và tháo vòng quý phi theo đúng chiều
Vì lòng vòng không tròn, chiều đặt vòng khi luồn qua bàn tay ảnh hưởng nhiều tới độ dễ. Các bước dưới đây là nguyên tắc chung, không thay cho kinh nghiệm của người thợ hay người bán đã quen tay.
- Rửa tay với xà phòng hoặc thoa một lớp kem dưỡng mỏng để giảm ma sát; đặt khăn mềm hoặc gối trên đùi để nếu vòng tuột thì rơi vào chỗ êm.
- Khép các ngón tay lại, gập ngón cái vào lòng bàn tay để bàn tay hẹp nhất có thể.
- Xoay vòng sao cho trục dài của lòng vòng nằm theo chiều rộng của bàn tay (từ ngón cái sang ngón út), trục ngắn theo chiều dày bàn tay.
- Luồn vòng qua các đầu ngón, đẩy từ từ qua khớp ngón cái, xoay nhẹ vòng theo đường cong bàn tay chứ không ép thẳng.
- Khi đã qua bàn tay, xoay vòng về đúng vị trí trên cổ tay: trục dài nằm ngang cổ tay, mặt bạn muốn khoe quay ra ngoài.
- Tháo theo chiều ngược lại, cũng giữ trục dài theo chiều rộng bàn tay. Nếu thấy đau hoặc tay bắt đầu sưng, dừng lại; ép mạnh vừa đau vừa dễ làm vòng rơi.
Nếu tay đang sưng vì chấn thương, đang mang thai giai đoạn cuối hay có bệnh làm phù tay, đừng cố đeo hay tháo một mình; hãy hỏi nhân viên y tế. Các tình huống này được nói kỹ ở danh mục an toàn khi đeo.
Cảm giác đeo và những điểm riêng của dáng bầu dục
Vòng nằm yên một mặt. Do lòng bầu dục khớp với cổ tay, vòng quý phi gần như không xoay tròn được. Mặt nào quay ra ngoài lúc đeo thì giữ nguyên mặt đó. Với chiếc vòng có màu loang không đều, đây là điểm lợi: bạn chọn mặt đẹp nhất để quay ra ngoài và nó ở yên đấy.
Ít va chạm hơn. Vòng sát cổ tay nên phần thò ra khỏi mặt cổ tay ít, giảm số lần đập vào cạnh bàn, cửa xe hay tay nắm. Người làm việc văn phòng, giáo viên, người hay cầm bút thường thấy dễ chịu.
Ít khoảng thở cho cổ tay. Đổi lại, vòng bầu dục ít chỗ hở. Những ngày nóng, sau bữa ăn mặn hoặc khi đi máy bay đường dài, cổ tay có thể hơi phù nhẹ và vòng trở nên chật hơn so với vòng tròn. Ai hay bị phù tay nên cân nhắc kỹ hoặc chọn kích thước có khoảng dư.
Nhìn từ trên xuống trông mảnh hơn. Vì vòng ôm tay, nhìn từ phía mu bàn tay, chiếc vòng quý phi trông thanh và gọn. Đây là một lý do thẩm mỹ khiến dáng này được chuộng khi đi với đồng hồ hoặc vòng kim loại mảnh.
Vòng quý phi so với vòng tròn cùng chất đá
Bảng so sánh những điểm khác biệt chính giữa vòng quý phi và vòng tròn khi chất đá, độ dày bản tương đương. Mục đích là để biết mình đang đánh đổi cái gì, không phải để kết luận dáng nào tốt hơn.
| Khía cạnh | Vòng quý phi | Vòng tròn |
|---|---|---|
| Số đo lòng vòng | Hai trục: dài và ngắn | Một đường kính |
| Độ xoay trên cổ tay | Gần như không xoay | Xoay và lăn tự do |
| Mặt quay ra ngoài | Cố định, chọn được | Thay đổi liên tục |
| Độ hở cho cổ tay | Ít | Nhiều hơn |
| Độ dễ luồn qua bàn tay | Phụ thuộc chiều đặt vòng | Như nhau ở mọi hướng |
| Phôi đá | Cần tấm đá rộng theo trục dài | Cần khoanh đá đều mọi phía |
| Khó khi mua online | Cao hơn, cần hỏi hai số đo | Thấp hơn |
Nhìn chung, vòng quý phi hợp với người muốn vòng nằm yên, ít va, và chịu khó thử kỹ trước khi mua. Người thích vòng xoay tự do hoặc hay phù tay thường thấy vòng tròn dễ sống hơn.
Làm vòng quý phi khó hơn vòng tròn ở chỗ nào
Vòng tròn có một lợi thế lớn trong xưởng: mọi điểm trên lòng vòng cách tâm như nhau, nên người thợ có thể quay khoanh đá quanh một trục để mài trong, mài ngoài, đánh bóng. Vòng bầu dục không có lợi thế ấy. Khoảng cách từ tâm tới lòng vòng thay đổi liên tục, nên khâu tạo lòng trong phải dùng khuôn mẫu, đồ gá riêng hoặc máy điều khiển theo đường viền, rồi mài tay để chỉnh lại cho đều.
Khâu đánh bóng mặt trong cũng khó hơn. Ở hai đầu trục dài, đường cong gắt hơn ở hai bên trục ngắn, dụng cụ đánh bóng dễ ăn sâu chỗ này, ăn nông chỗ kia. Vì vậy khi xem một chiếc vòng quý phi, bạn nên soi kỹ mặt trong ở hai đầu trục dài: đó là chỗ hay còn vệt mài hoặc độ bóng kém hơn phần còn lại.
Về phôi đá, vòng bầu dục cần tấm đá dài theo trục dài, trong khi bề ngang có thể hẹp hơn một chút so với vòng tròn cùng cỡ. Trong một số trường hợp, điều này giúp người thợ tận dụng tấm đá có hình hơi dài, hoặc né một vết rạn nằm ở rìa. Người bán đôi khi nói vòng quý phi "tiết kiệm đá"; điều đó đúng với một số khối đá, không đúng với mọi khối. Dù thế nào, đây là chuyện của xưởng; với người đeo, điều đáng xem vẫn là độ đều của đường cong và độ bóng mặt trong.
Ai hợp và ai nên cân nhắc trước khi chọn vòng quý phi
Dáng bầu dục hợp với người cổ tay dẹt (rộng ngang nhưng mỏng), người làm việc nhiều với tay trên mặt bàn, và người muốn khoe một mảng màu cố định trên vòng. Nó cũng hợp với người đã đeo vòng tròn mà thấy vòng hay đập vào đồ vật khi cử động.
Người nên cân nhắc là người hay phù tay theo mùa hoặc theo bệnh lý, người khớp ngón cái cứng khó gập, và người mua vòng làm quà cho ai đó mà không thể đưa người ấy đi thử. Vòng quý phi khó đoán vừa hơn vòng tròn, nên món quà có thể thành món phải đổi.
Ví dụ giả định: một chị nhân viên ngân hàng ở Hải Phòng đeo vòng tròn nhiều năm, chuyển sang vòng quý phi vì vòng tròn hay gõ vào mặt quầy. Tuần đầu chị thấy hơi chật vào buổi chiều; sau khi đổi sang chiếc có trục ngắn dư thêm một chút, chị đeo thoải mái. Câu chuyện giả định này nói lên rằng với dáng bầu dục, vài milimét chênh lệch có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với vòng tròn.
Câu hỏi thường gặp
Vòng quý phi khác vòng tròn ở điểm nào?
Lòng vòng quý phi hình bầu dục, ôm theo mặt cắt dẹt của cổ tay, nên vòng nằm sát, ít xoay và luôn quay một mặt ra ngoài. Vòng tròn có lòng tròn, xoay tự do và có nhiều khoảng hở hơn.
Vì sao gọi là vòng quý phi?
Đây là tên gọi theo quy ước của giới buôn ngọc người Hoa, sang Việt Nam giữ nguyên. Có nhiều chuyện kể gắn với hình ảnh cung đình, nhưng chưa thấy tư liệu chắc chắn xác lập nguồn gốc cụ thể của tên.
Có quy đổi được ni vòng tròn sang vòng quý phi không?
Có bảng tham khảo ở nhiều nơi nhưng không có quy đổi chính xác duy nhất, vì bàn tay mỗi người khác nhau. Cách chắc nhất là thử trực tiếp, hoặc khi mua từ xa thì hỏi kỹ chính sách đổi và gửi số đo bàn tay.
Đeo vòng quý phi chiều nào cho dễ?
Đặt trục dài của lòng vòng theo chiều rộng bàn tay, khép ngón và gập ngón cái vào lòng bàn tay, rồi luồn từ từ, xoay theo đường cong bàn tay. Khi đã lên cổ tay thì xoay về vị trí ngang cổ tay.
Người hay phù tay có nên đeo vòng quý phi không?
Nên cân nhắc kỹ, vì vòng bầu dục ít chỗ hở nên khi cổ tay sưng nhẹ sẽ chật nhanh hơn vòng tròn. Nếu phù tay do bệnh hay do mang thai, hãy hỏi nhân viên y tế trước khi quyết định đeo vòng cứng.
Vòng quý phi có kém bền hơn vòng tròn không?
Độ bền phụ thuộc chủ yếu vào chất đá, độ dày và vết rạn có sẵn. Dáng bầu dục không tự làm vòng yếu đi; thậm chí vì ít va chạm nên trong sinh hoạt thường ngày có thể ít gặp cú va hơn.