Vòng ngọc bịt vàng đầu rồng là kiểu vòng mà hai đầu ngọc được chụp bằng hai khối kim loại chạm hình đầu rồng (hoặc đầu phượng, đầu hoa) quay vào nhau; phần ngọc có thể là một vòng hở hình chữ C, hoặc là một vòng kín được cắt ra rồi nối lại bằng chính hai đầu kim loại đó. Kiểu này quen thuộc trong trang sức ngọc ở nhiều nơi tại châu Á và có mặt trong tủ đồ của không ít gia đình Việt.
Bài này đi vào cấu tạo: phần kim loại bám vào ngọc bằng cách nào, chỗ nào chịu lực, chạm rồng chạm phượng khác nhau ở đâu, và nên soi những điểm gì trước khi nhận một chiếc vòng như vậy về đeo. Bài không bàn chuyện sửa vòng nứt bằng vàng — đó là việc khác, có bài riêng ở các trang về chăm sóc vòng. Ở đây ta nói về thiết kế, khi chiếc vòng còn lành và người đeo chủ động chọn kiểu bịt đầu vì thích nó.
Hai cấu tạo khác nhau mang chung một cái tên
Cùng gọi là “vòng bịt đầu rồng”, ngoài thị trường thật ra có hai kiểu làm khác hẳn nhau. Kiểu thứ nhất là vòng hở: thợ mài ngọc thành hình chữ C ngay từ đầu, hai đầu ngọc để trống một khoảng, rồi chụp vào mỗi đầu một khối kim loại chạm đầu rồng. Hai đầu rồng quay mặt vào nhau, khoảng hở giữa chúng thường đặt một viên châu nhỏ hoặc để trống. Người đeo luồn vòng qua cổ tay ở chỗ hở, không phải bóp bàn tay qua lòng vòng.
Kiểu thứ hai là vòng kín được ghép: chiếc vòng ngọc tròn bị cắt thành hai hoặc ba đoạn, mỗi chỗ cắt được bịt bằng một khối kim loại chạm hình, và các khối này nối các đoạn ngọc lại thành vòng tròn liền. Nhìn từ xa, kiểu này giống một chiếc vòng ngọc có vài đai vàng. Nhìn gần mới thấy ngọc không liền một khối.
Phân biệt hai kiểu này quan trọng vì nó quyết định cách đeo, độ chắc và cả chuyện sau này có thể đổi ý hay không. Vòng hở đeo dễ nhưng có hai đầu ngọc chịu lực; vòng ghép đeo như vòng thường nhưng có nhiều mối nối. Nếu bạn đang có một chiếc vòng tròn lành lặn và định làm đầu rồng, cần biết trước rằng cả hai kiểu đều phải cắt hoặc mài bớt ngọc. Đó là quyết định một chiều: ngọc đã cắt thì không ghép lại thành vòng liền như cũ được nữa.
So hai kiểu vòng bịt đầu
Bảng so ở mức nguyên lý, không phải quy chuẩn của nghề. Mỗi thợ có cách làm riêng, bạn nên hỏi lại đúng chiếc vòng mình định đặt.
| Điểm so | Vòng hở chữ C bịt hai đầu | Vòng kín cắt đoạn, nối bằng đầu kim loại |
|---|---|---|
| Cách đeo | Luồn cổ tay qua khe hở, không phải bóp bàn tay | Bóp bàn tay qua lòng vòng như vòng thường, trừ khi có bản lề |
| Chỗ chịu lực | Hai đầu ngọc nằm trong hai chụp kim loại | Mọi mối nối giữa các đoạn ngọc |
| Độ khít với cổ tay | Bóp nhẹ được một chút nếu phần kim loại đủ dẻo, nhưng không nên bóp nhiều lần | Cố định như vòng ngọc tròn |
| Lượng ngọc phải bỏ | Một đoạn ở chỗ hở | Một ít ở mỗi vết cắt |
| Rủi ro hay gặp | Đầu ngọc lỏng trong chụp, bị bóp mở rộng quá tay | Mối nối lỏng dần, đoạn ngọc xoay trong chụp |
| Hợp với ai | Người khớp ngón tay to, khó đeo vòng kín | Người quen đeo vòng kín, thích dáng tròn liền |
Có thêm biến thể vòng hở mà ngọc chỉ là một đoạn cong ngắn, phần còn lại của vòng là kim loại. Kiểu này nhẹ ngọc, nặng kim loại, gần với vòng vàng hơn là vòng ngọc.
Phần kim loại bám vào ngọc bằng cách nào
Chụp ôm đầu ngọc. Đầu ngọc được mài hơi thon hoặc tạo gờ, khối kim loại có lòng rỗng úp vào như một chiếc mũ. Chụp càng sâu, ngọc càng có chỗ bám, nhưng chụp quá sâu thì che bớt phần ngọc đẹp.
Chốt xuyên. Một số thợ khoan lỗ nhỏ ngang qua đầu ngọc, xỏ chốt kim loại xuyên qua chụp rồi tán hai đầu. Chốt giúp ngọc không tụt ra, đổi lại mỗi lỗ khoan là một điểm yếu trên ngọc nếu khoan sát mép hoặc khoan trúng vân rạn.
Keo gắn. Nhiều chiếc vòng dùng keo trong lòng chụp, có khi kết hợp với chốt. Keo tốt giữ được lâu, nhưng keo lão hoá theo năm tháng, gặp nóng, gặp hoá chất tẩy rửa thì có thể yếu đi.
Ép miệng chụp. Sau khi đặt ngọc, thợ có thể gõ hoặc ép nhẹ mép chụp cho ôm sát. Cách này đòi hỏi tay nghề, ép mạnh tay có thể làm mẻ mép ngọc ngay trong lòng chụp mà ngoài nhìn không thấy.
Kết hợp nhiều cách. Vòng làm kỹ thường không trông vào một cách duy nhất. Khi đặt làm, bạn có thể hỏi thẳng: đầu ngọc được giữ bằng gì, có khoan không, có dùng keo không. Một người thợ làm đàng hoàng thường trả lời được ngay.
Đầu rồng, đầu phượng và các kiểu chạm khác
Đầu rồng là kiểu quen nhất. Hai đầu rồng quay vào nhau gợi hình ảnh “song long tranh châu” — hai rồng chầu một viên ngọc — một mô-típ trang trí rất phổ biến trong mỹ thuật Á Đông, gặp trên mái đình, đồ gốm, đồ thêu. Trên vòng, viên châu ở giữa có thể là một hạt ngọc nhỏ, một hạt kim loại, hoặc chỉ là khoảng trống. Đầu rồng chạm kỹ thường có sừng, râu, vảy và mắt; chạm sơ thì chỉ là khối tròn có vài đường khía.
Đầu phượng thanh hơn, mỏ dài, mào và lông cổ chạm thành đường cong. Có gia đình làm một đầu rồng một đầu phượng trên cùng một vòng, gợi ý đôi lứa. Ngoài ra còn đầu hoa sen, hoa mẫu đơn, đầu hổ, đầu cá chép, hoặc chụp trơn chỉ có đường chỉ viền cho người thích kiểu gọn.
Về độ bền, chạm càng nhiều chi tiết nhô ra càng dễ mòn và móc vào vải. Râu rồng mảnh, sừng nhọn, mào phượng dựng cao đẹp trên ảnh nhưng đeo hằng ngày sẽ mòn dần, có khi cong. Nếu bạn định đeo chiếc vòng này mỗi ngày, hãy chọn chạm nổi thấp, các chi tiết bám sát khối. Nếu là vòng để dành cho dịp lễ, chạm sâu và nhiều chi tiết vẫn hợp.
Cần nói thêm: trong dân gian có người gán cho đầu rồng ý nghĩa che chở hay may mắn. Đó là quan niệm, không có bằng chứng; bạn chọn kiểu chạm vì thích nhìn, vì hợp người đeo, thế là đủ.
Soi gì trước khi nhận vòng về
Dù là vòng mua sẵn hay vòng đặt làm, mấy điểm dưới đây đều soi được bằng mắt thường và một chiếc đèn pin nhỏ, không cần dụng cụ chuyên môn.
- Cầm hai đầu kim loại lắc rất nhẹ: ngọc không được xoay, không lục cục trong chụp.
- Soi mép ngọc sát miệng chụp: không có vết mẻ, không có đường rạn tỏa ra từ chỗ tiếp giáp.
- Rọi đèn pin xuyên qua ngọc gần chỗ chốt (nếu có): không thấy vết nứt chạy từ lỗ khoan.
- Nhìn khe giữa ngọc và kim loại: đều, không có keo tràn đục, không có chỗ hở lớn một bên.
- Với vòng hở: khoảng hở đủ cho cổ tay bạn luồn qua mà không phải bẻ rộng.
- Với vòng ghép: xoay vòng một vòng tròn trong tay, các đoạn ngọc không lệch mặt nhau.
- Mặt trong của chụp nhẵn, không có ba-via sắc cứa da.
- Dấu tuổi kim loại được đóng ở chỗ kín, đọc được, và khớp với giấy tờ đi kèm.
Nếu thấy ngọc hơi lỏng ngay từ lúc nhận, đừng tự bóp miệng chụp ở nhà. Mang lại cho thợ; tự bóp bằng kìm là cách nhanh nhất để làm mẻ đầu ngọc.
Đeo vòng bịt đầu hằng ngày
Vòng hở có một thói quen dễ gây hại: bóp hai đầu cho khít cổ tay rồi lại banh ra khi tháo. Phần kim loại có thể chịu được vài lần, nhưng mỗi lần bóp là ngọc trong chụp bị bẩy nhẹ. Lặp lại nhiều, đầu ngọc lỏng dần hoặc rạn ở mép. Cách đeo nhẹ nhàng hơn là xoay vòng nghiêng, luồn phần cổ tay mỏng nhất qua khe hở, không bẻ rộng.
Khi đặt vòng xuống, đặt lên khăn hoặc khay lót, không đặt phần đầu rồng xuống mặt đá. Đầu kim loại nặng hơn ngọc nên khi rơi thường chạm đất trước; va chạm này truyền thẳng vào mối nối. Đi xe máy, xách đồ nặng, làm việc có va đập, bạn cân nhắc tháo vòng như với mọi vòng ngọc khác.
Tắm biển, ngâm nước có hoá chất, dùng chất tẩy mạnh cũng nên tháo, vì ngoài chuyện kim loại xỉn màu, keo trong lòng chụp không thích nước nóng và hoá chất. Mỗi năm một lần, bạn có thể nhờ thợ kim hoàn xem lại mối nối, như người ta kiểm ổ chấu nhẫn đính đá. Việc này không tốn bao nhiêu thời gian mà phát hiện được chỗ lỏng trước khi ngọc rơi ra.
Khi định biến vòng tròn lành thành vòng đầu rồng
Có người đang có một chiếc vòng tròn lành, thấy vòng đầu rồng đẹp nên muốn làm lại. Trước khi đưa vòng cho thợ, hãy trả lời thật lòng mấy câu: vì sao muốn đổi — vì thích kiểu dáng, hay vì vòng khó đeo? Nếu chỉ vì khó đeo, có những lựa chọn khác ít phải cắt ngọc hơn, như làm vòng bản lề ghép đoạn, hoặc giữ nguyên vòng mà đeo khi có dịp.
Nếu đã quyết, hãy chụp ảnh vòng ở nhiều góc, đo đường kính trong và bản vòng, cân vòng, ghi lại trước khi giao. Hỏi thợ sẽ cắt ở đâu, bỏ đi bao nhiêu, mặt ngọc đẹp nhất có được giữ lại ở phía trên cổ tay không. Một chiếc vòng có dải màu đẹp mà vết cắt rơi đúng giữa dải màu thì rất tiếc.
Với vòng gia truyền, nên hỏi ý những người trong nhà trước. Chiếc vòng có thể mang ký ức của nhiều người, và một quyết định cắt ngọc không làm lại được. Ví dụ giả định: một người con gái muốn làm đầu rồng cho chiếc vòng của bà để đeo đi làm hằng ngày; sau khi bàn với mẹ, cả nhà chọn giữ vòng nguyên và đặt một chiếc vòng đầu rồng khác bằng ngọc mới. Không có lựa chọn đúng sai, chỉ cần cả nhà cùng biết trước.
Câu hỏi thường gặp
Vòng ngọc bịt đầu rồng có phải vòng đã bị vỡ rồi sửa lại không?
Không nhất thiết. Có vòng được thiết kế bịt đầu ngay từ đầu, ngọc mài thành hình chữ C hoặc cắt đoạn có chủ đích. Cũng có vòng vỡ được sửa bằng cách bịt kim loại. Khi mua, bạn hỏi thẳng người bán và đề nghị ghi rõ trên giấy tờ.
Vòng hở đầu rồng có bóp cho vừa tay được không?
Phần kim loại có thể cho phép bóp nhẹ một chút, nhưng ngọc thì không co giãn. Mỗi lần bóp và banh là đầu ngọc trong chụp bị bẩy. Nên chọn khoảng hở và đường kính vừa tay ngay từ đầu, hạn chế bóp chỉnh nhiều lần.
Đầu rồng làm bằng vàng ta có bền không?
Vàng hàm lượng rất cao mềm, chi tiết chạm nhỏ dễ mòn và móp khi va. Nhiều thợ dùng vàng tây hàm lượng thấp hơn cho phần chạm để cứng hơn. Chọn loại nào là chuyện cân giữa màu, độ bền và ý thích, bạn nên hỏi thợ cho từng mẫu.
Đầu ngọc bị lỏng trong chụp thì phải làm sao?
Ngừng đeo và mang tới thợ kim hoàn xem lại. Không tự bóp miệng chụp bằng kìm và không tự nhỏ keo dán vào, vì dễ làm mẻ mép ngọc hoặc khiến lần sửa sau khó hơn. Bọc vòng trong khăn mềm khi mang đi.
Hai đầu rồng chầu ngọc có ý nghĩa gì?
Đó là mô-típ “song long tranh châu” quen thuộc trong mỹ thuật Á Đông, mang tính trang trí. Có người gắn thêm ý nghĩa may mắn, che chở; đó là quan niệm dân gian, không có bằng chứng, bạn có thể chọn đơn giản vì thấy đẹp.
Có nên cắt vòng tròn lành để làm vòng đầu rồng không?
Đó là quyết định không quay lại được, vì ngọc đã cắt không thể liền như cũ. Nếu lý do là vòng khó đeo, hãy cân nhắc các cách ít cắt ngọc hơn. Nếu là vòng gia truyền, hãy bàn với người trong nhà trước khi giao cho thợ.