Bên cạnh hạt tròn quen thuộc, vòng tay hạt ngọc còn có nhiều dáng khác: hạt vuông bo cạnh, hạt bánh xe dẹt như bánh xe nhỏ, hạt dẹt tròn như đồng xu, hạt bầu dục, hạt đốt trúc và hạt mài giác cạnh. Mỗi dáng làm chiếc vòng nằm trên tay khác đi: có dáng ôm sát, có dáng tạo đường gấp khúc, có dáng bắt sáng thành nhiều mặt phẳng.
Chọn dáng hạt không chỉ là chuyện thích nhìn. Hạt có cạnh thì cạnh là chỗ dễ mẻ; hạt dẹt xếp sát nhau thì chuỗi cứng hơn; hạt vuông thì xoay trên dây nếu lỗ rộng. Bài này đi qua từng dáng, so chúng trong một bảng, rồi bàn chuyện độ bền, cách xếp trên dây, cách ánh sáng chơi trên mặt phẳng và những chỗ cần soi trước khi nhận một chuỗi hạt không tròn.
Vì sao có hạt không tròn
Hạt tròn là dáng tốn đá nhất: từ một khối lập phương, thợ phải mài đi phần góc rất lớn để ra quả cầu. Với những tấm đá mỏng, hoặc dải màu đẹp chỉ dày vài ly, hạt tròn cỡ lớn là không thể. Hạt dẹt, hạt bánh xe cho phép lấy được dải màu đó mà vẫn ra hạt có đường kính đáng kể nhìn từ mặt trên. Hạt vuông giữ lại được nhiều đá hơn ở các góc, nên với cùng một khối đá, hạt vuông trông to và đầy hơn hạt tròn.
Lý do thứ hai là thẩm mỹ. Chuỗi hạt tròn dài đều tăm tắp có thể trông đơn điệu; thay vài hạt bằng dáng khác tạo nhịp, tạo khoảng nghỉ cho mắt. Hạt vuông mang dáng hiện đại, gọn gàng, hợp người thích đường nét hình học. Hạt bánh xe xếp sát nhau tạo thành một ống liền, nhìn xa như một đoạn vòng cứng. Hạt giác cạnh làm ngọc bắt sáng thành những mảng nhỏ, khác hẳn ánh trơn của mặt cầu.
Lý do thứ ba là thực dụng: hạt tròn lăn đi khi rơi, còn hạt dẹt, hạt vuông nằm yên trên mặt bàn. Với người hay tháo vòng đặt lên bàn làm việc, chi tiết nhỏ này giảm nguy cơ vòng lăn khỏi mép bàn. Dù vậy, khi dây đứt, hạt nào cũng có thể văng đi, nên không nên dựa vào dáng hạt để thay cho việc giữ dây tốt.
Từng dáng hạt và đặc điểm
Hạt vuông bo cạnh. Khối lập phương có tám góc và mười hai cạnh được mài bo tròn. Bo càng nhiều thì hạt càng hiền, ít cấn tay, ít mẻ; bo ít thì hạt sắc nét nhưng cạnh dễ mẻ khi va. Lỗ thường khoan xuyên qua tâm hai mặt đối diện.
Hạt bánh xe. Hạt dẹt dày, đường kính lớn hơn bề dày, mép có thể vát hai bên tạo một cạnh chạy vòng như mép bánh xe. Thường dùng làm hạt cách giữa các hạt tròn, hoặc xếp liền thành cả chuỗi.
Hạt dẹt tròn. Như một đồng xu dày, mặt phẳng hoặc hơi lồi. Lỗ có thể khoan qua tâm theo chiều dày (hạt nằm úp như đĩa) hoặc khoan ngang qua mép (hạt đứng như bánh xe lăn). Hai cách khoan cho hai kiểu vòng khác hẳn.
Hạt bầu dục, hạt gạo. Dài hơn rộng, hai đầu thuôn, lỗ khoan theo chiều dài. Chuỗi hạt bầu dục ôm cổ tay mềm, các hạt nối tiếp như những hạt thóc.
Hạt đốt trúc. Hạt ống có gờ nổi ở giữa hoặc ở hai đầu, gợi đốt tre. Hợp xen kẽ với hạt tròn; nếu cả chuỗi đều là đốt trúc, vòng gần giống một cành trúc uốn tròn.
Hạt giác cạnh. Mặt hạt được mài thành nhiều mặt phẳng nhỏ. Ngọc phỉ thuý không trong suốt như thạch anh nên giác cạnh không lấp lánh như đá trong, mà tạo những mảng sáng tối xen kẽ, làm lộ rõ độ bóng và kết cấu đá.
So các dáng hạt khi đeo
Bảng dưới tổng hợp cảm nhận phổ biến khi đeo từng dáng trên vòng tay. Mức độ thực tế còn tuỳ kích thước hạt và tay nghề bo cạnh.
| Dáng hạt | Cảm giác trên tay | Chỗ dễ hỏng | Thường hợp với |
|---|---|---|---|
| Hạt tròn | Lăn nhẹ, ôm đều | Mặt tiếp xúc mòn mờ sau nhiều năm | Đeo hằng ngày, mọi cỡ tay |
| Hạt vuông | Tạo đường gấp khúc, hơi cấn khi tì tay lên bàn | Góc và cạnh mẻ khi va | Người thích dáng hình học, đeo đi làm văn phòng |
| Hạt bánh xe | Chuỗi cứng hơn, ít uốn | Mép vát mẻ; hạt mỏng có thể nứt khi bị ép | Làm hạt cách hoặc chuỗi kiểu ống liền |
| Hạt dẹt tròn | Nằm phẳng trên da, không lăn | Mép mỏng dễ mẻ | Người không thích hạt cộm |
| Hạt bầu dục | Mềm, ôm theo cổ tay | Đầu thuôn mỏng quanh lỗ | Cổ tay nhỏ, thích dáng thanh |
| Hạt giác cạnh | Hơi nhám khi xoay trên da | Các giao điểm cạnh dễ sứt | Người thích ánh sáng nhiều mặt |
Điểm chung: dáng có cạnh càng sắc, càng cần cẩn thận khi làm việc gần mặt cứng. Nếu bạn hay tì cổ tay lên mép bàn khi gõ phím, hạt tròn hoặc hạt bầu dục thường dễ chịu hơn hạt vuông cạnh sắc.
Cạnh hạt và độ bền
Phỉ thuý có độ dai tốt nhờ các tinh thể đan cài, nên ít khi vỡ đôi một cách đột ngột như thuỷ tinh. Nhưng ở cạnh và góc, nơi đá mỏng nhất, một va chạm nhỏ có thể làm bong một mảnh vụn li ti, gọi là mẻ. Hạt tròn không có chỗ mỏng như vậy, nên chịu va tốt hơn dù cùng một chất đá.
Thợ giỏi bù lại bằng cách bo cạnh: biến cạnh sắc thành đường cong nhỏ, giảm chỗ tập trung lực. Khi nhìn hạt vuông hay hạt bánh xe, bạn có thể vuốt ngón tay theo cạnh: cạnh được bo kỹ cảm giác trơn, không cứa; cạnh bo ẩu có chỗ sắc, chỗ tròn không đều. Sự đều đặn của cạnh trên cả chuỗi là một dấu hiệu tay nghề dễ thấy.
Hạt bánh xe và hạt dẹt còn có một rủi ro riêng: chúng mỏng theo chiều dây. Khi xếp sát nhau và dây bị kéo quá căng, các hạt ép mặt vào nhau, một hạt có vết rạn sẵn có thể tách đôi. Vì vậy với chuỗi hạt dẹt, không nên siết dây chun quá chặt; để chuỗi có một chút rơ giữa các hạt giúp chúng xoay nhẹ và tránh bị ép cứng.
Một mẹo nhỏ khi cất: hạt có cạnh nên để trong túi vải hoặc ngăn riêng, không đổ chung với vòng liền hay trang sức kim loại, vì cạnh hạt và vành vòng sẽ va vào nhau trong hộp.
Xếp hạt không tròn trên dây
Hạt tròn xếp trên dây gần như tự cân. Hạt không tròn đòi hỏi tính toán hơn một chút, vì chúng có hướng.
- Hạt vuông có xu hướng xoay trên dây nếu lỗ rộng, làm các góc chạm nhau lệch nhịp. Chọn dây vừa lỗ, hoặc xen hạt cách tròn nhỏ để mỗi hạt vuông có chỗ xoay mà không cọ góc vào hạt bên.
- Chuỗi toàn hạt vuông trên cổ tay thành một đa giác hơn là một vòng tròn. Hạt càng to, các đoạn thẳng càng dài, cổ tay càng thấy cấn. Với hạt vuông lớn, chuỗi nên hơi rộng hơn chuỗi hạt tròn cùng cỡ.
- Hạt bánh xe xếp liền nhau tạo chuỗi cứng; nếu cả vòng đều là bánh xe, độ uốn giảm, đeo vào khó hơn. Nhiều thợ xen hạt bánh xe với hạt tròn để vòng vẫn mềm.
- Hạt dẹt khoan theo chiều dày nằm úp lên nhau như chồng xu; khoan ngang qua mép thì đứng lên như bánh xe. Kiểm hướng khoan trước khi phối, vì hai kiểu không đổi cho nhau được.
- Hạt bầu dục hợp xếp liền; xen hạt tròn quá to sẽ làm chuỗi gồ ghề.
- Với mọi dáng có cạnh, mép lỗ cần bo trơn hơn hạt tròn, vì dây sẽ gập góc nhiều hơn ở đầu hạt.
Nếu bạn tự phối, xếp thử cả chuỗi lên một tấm vải có rãnh cong trước khi xỏ dây, rồi quấn quanh cổ tay thử bằng một sợi chỉ tạm. Cách này giúp thấy ngay chỗ hạt bị cấn hay chuỗi bị gãy góc.
Ánh sáng và màu trên mặt phẳng
Mặt cầu của hạt tròn cho một điểm sáng phản chiếu nhỏ và màu đậm dần vào tâm. Mặt phẳng của hạt vuông, hạt dẹt lại cho cả một mảng phản chiếu khi nghiêng đúng góc, rồi tối hẳn khi nghiêng khỏi góc đó. Vì vậy chuỗi hạt vuông trên tay nhấp nháy theo cử động theo kiểu riêng: từng mặt lần lượt sáng lên.
Màu trên hạt phẳng cũng phân bố khác. Hạt mỏng theo một chiều cho ánh sáng xuyên qua nhanh, màu nhìn nhạt và trong hơn so với hạt tròn cùng đường kính. Ngọc màu nhạt làm hạt dẹt có thể trông gần như trắng; ngọc màu đậm làm hạt dẹt lại khoe được độ trong mà hạt tròn dày che mất. Khi chọn, nhìn chuỗi cả dưới đèn và dưới ánh ngày.
Hạt giác cạnh làm lộ rõ kết cấu đá. Ngọc hạt mịn cho các mặt phẳng bóng như gương; ngọc hạt thô có thể thấy những đốm lấp lánh nhỏ trên mặt, mà người trong nghề hay gọi là ánh "cánh ruồi", do các mặt tinh thể phản chiếu. Đó là đặc điểm của đá, không phải lỗi, nhưng giúp bạn hiểu vì sao hai chuỗi giác cạnh cùng màu lại nhìn khác nhau.
Soi một chuỗi hạt không tròn trước khi nhận
Với hạt tròn, người ta nhìn màu và độ đều cỡ. Với hạt có cạnh, có mặt phẳng, cần thêm vài bước vì những sai lệch nhỏ của tay nghề lộ ra rõ hơn nhiều.
- Đặt cả chuỗi nằm thẳng trên tấm vải sáng màu, nhìn ngang mép bàn: hạt vuông, hạt bánh xe làm đều tay thì các mặt trên nằm cùng một độ cao, không hạt nào nhô hay thụt.
- Lần lượt xoay từng hạt để nhìn các mặt phẳng dưới đèn: mặt phẳng tốt phản chiếu bóng đèn thành một hình gọn, mặt mài vội cho bóng đèn méo hoặc gợn.
- Vuốt ngón tay dọc các cạnh và quanh các góc, tìm chỗ sắc, chỗ có vụn trắng li ti. Một hai chỗ mẻ nhỏ có thể chấp nhận nếu bạn biết trước; nhiều chỗ mẻ rải rác là dấu hiệu hạt đã va chạm hoặc bo cạnh vội.
- Nhìn miệng lỗ ở cả hai mặt hạt: lỗ có nằm giữa mặt không, mép lỗ có mẻ không. Ở hạt dẹt, lỗ lệch tâm làm hạt nghiêng hẳn trên dây.
- Soi đèn pin qua những hạt mỏng để tìm vết rạn chạy ngang. Hạt dẹt có rạn là hạt dễ tách đôi nhất trong chuỗi.
- Hỏi người bán chất liệu ghi trên hoá đơn, và nếu chuỗi trộn nhiều dáng, hỏi các hạt có cùng một loại đá không.
Chuỗi hạt không tròn làm kỹ thường lộ rõ ngay ở bước đặt nằm thẳng và bước vuốt cạnh. Hai bước này mất chưa tới một phút mà cho bạn biết khá nhiều về người làm ra chuỗi.
Câu hỏi thường gặp
Hạt ngọc vuông có dễ vỡ hơn hạt tròn không?
Hạt vuông không dễ vỡ đôi hơn, nhưng góc và cạnh dễ mẻ hơn khi va vào mặt cứng, vì ở đó đá mỏng nhất. Hạt được bo cạnh kỹ giảm đáng kể rủi ro này. Nếu bạn làm việc nhiều với đồ cứng, nên tháo vòng hoặc chọn hạt tròn.
Có nên mua chuỗi toàn hạt bánh xe không?
Chuỗi toàn hạt bánh xe cho dáng như một ống ngọc liền, đẹp nhưng cứng và khó đeo vào hơn chuỗi hạt tròn. Nếu thích dáng này, chọn chuỗi hơi rộng và dây chun có độ giãn tốt. Nhiều người chọn xen bánh xe với hạt tròn để vừa có nhịp vừa đeo dễ.
Hạt giác cạnh ngọc phỉ thuý có lấp lánh như kim cương không?
Không. Phỉ thuý thường bán trong đến mờ, không có độ tán sắc như đá trong suốt, nên giác cạnh chỉ tạo các mảng sáng tối và làm nổi độ bóng. Nếu một hạt "ngọc" giác cạnh lấp lánh nhiều màu, đó có thể là vật liệu khác, nên hỏi lại chất liệu.
Hạt dẹt khoan qua mép và khoan qua tâm khác nhau thế nào?
Khoan qua tâm theo chiều dày thì hạt nằm úp, nhiều hạt chồng lên nhau thành một ống. Khoan ngang qua mép thì hạt đứng thẳng, mặt phẳng hướng ra ngoài như những đồng xu xếp hàng. Hai kiểu cho dáng vòng hoàn toàn khác và không đổi cho nhau được.
Làm sao biết cạnh hạt được bo kỹ?
Vuốt ngón tay theo cạnh và quanh các góc: cạnh bo kỹ trơn đều, không cứa, không có chỗ sắc lẫn chỗ tròn. Soi dưới đèn, đường cạnh trên các hạt trong cùng chuỗi nên có độ bo giống nhau. Chỗ có vụn trắng li ti ở cạnh thường là vết mẻ.
Hạt bầu dục có hợp với cổ tay to không?
Hạt bầu dục cỡ nhỏ nhìn thanh, trên cổ tay to có thể trông mảnh. Bạn có thể chọn hạt bầu dục dài hơn hoặc xen hạt tròn to để cân tỉ lệ. Quan trọng hơn là độ ôm của chuỗi: đủ rơ để hạt nằm thoải mái, không quá chặt để lại vết hằn.