Một chuỗi hạt ngọc gồm hàng chục viên, và không phải lúc nào tất cả đều cùng một chất. Có chuỗi được bù vài hạt khi hạt cũ vỡ; có chuỗi ghép từ nhiều lô đá; có chuỗi bị trộn cố ý vài hạt đá rẻ, hạt nhuộm hay thuỷ tinh vào giữa những hạt thật. Người mua thường soi vài hạt đầu rồi tin cả chuỗi, trong khi chỗ lẫn có thể nằm ngay cạnh nút dây.
Bài này không lặp lại cách phân biệt ngọc thật với thuỷ tinh, nhựa nói chung. Nó tập trung vào một việc hẹp hơn: so các hạt trong cùng một chuỗi với nhau để tìm hạt khác biệt, dùng những dụng cụ có ở nhà, biết khi nào cần giám định, và ghi hoá đơn để chuỗi được mô tả đúng từng phần.
Vì sao một chuỗi có thể lẫn hạt khác
Bù hạt khi sửa. Chuỗi cũ đứt dây, mất hai ba hạt, thợ bù bằng hạt gần màu có sẵn. Hạt bù có thể cùng là phỉ thuý nhưng khác lô, hoặc là đá khác. Người bù không nhất thiết có ý gian, nhưng chuỗi sau đó không còn đồng nhất.
Ghép từ nhiều lô. Gom đủ vài chục hạt cùng màu từ một khối đá là khó, nên người làm hạt ghép từ nhiều khối. Các hạt có thể đều là phỉ thuý nhưng khác kết cấu, khác độ trong.
Hạt cách, hạt điểm khác chất. Hạt điểm to, hạt cách nhỏ có thể là đá khác, kim loại hay vật liệu khác, và đó là thiết kế. Vấn đề chỉ nảy sinh khi tất cả được gọi chung là "ngọc".
Trộn cố ý. Một số chuỗi trộn hạt thạch anh nhuộm, aventurine, serpentine, thuỷ tinh hoặc hạt phỉ thuý đã tẩy và bơm nhựa vào giữa hạt tự nhiên. Hạt "lạ" thường đặt ở chỗ ít được soi, như sát nút dây hoặc dưới hạt điểm.
Hạt bị thay khi qua tay nhiều người. Chuỗi gửi đi xâu lại, sửa chữa, cầm đồ, qua nhiều người, khả năng có hạt bị đổi tăng lên. Đây là lý do nên chụp ảnh và ghi thông tin chuỗi trước mỗi lần giao cho người khác.
So từng hạt trong chuỗi bằng mắt
Cách làm dựa trên một nguyên tắc: hạt cùng loại đá, cùng khối thì giống nhau ở nhiều mặt; một hạt khác loại sẽ lệch ở ít nhất một mặt. Bạn không cần biết chắc hạt đó là gì, chỉ cần tìm ra hạt lệch.
- Đặt chuỗi nằm thẳng trên tấm giấy trắng, dưới ánh sáng ban ngày gần cửa sổ, không dưới đèn vàng.
- Nhìn lướt cả chuỗi một lượt, tìm hạt có tông màu lệch: xanh hơi ngả lam, ngả vàng, hoặc màu đều tăm tắp trong khi các hạt khác có loang.
- Lần lượt xoay từng hạt, nhìn độ bóng. Hạt phỉ thuý đánh bóng tốt có ánh như thuỷ tinh hơi dầu; hạt thạch anh có ánh khác, hạt nhựa ánh mờ và mềm hơn.
- Soi đèn pin qua từng hạt: hạt phỉ thuý thường thấy kết cấu dạng hạt hay sợi nhỏ bên trong; hạt thuỷ tinh có thể thấy bọt khí tròn; hạt nhuộm có thể thấy màu chạy theo các đường rạn như mạng nhện.
- Nhìn miệng lỗ khoan của từng hạt: màu đọng đậm quanh miệng lỗ là dấu hiệu cần nghi ngờ nhuộm.
- Đánh dấu hạt nghi ngờ bằng cách buộc một sợi chỉ màu bên cạnh, để dễ chỉ ra khi hỏi người bán hay khi mang đi giám định.
Bước này không cho kết luận chắc chắn, nhưng giúp bạn đặt câu hỏi đúng hạt. Một người bán đàng hoàng sẽ sẵn sàng giải thích hạt nào khác và vì sao.
Cân tiểu ly: phép thử hợp với lúc xâu lại chuỗi
Khi chuỗi được tháo ra để xâu lại, bạn có trong tay từng hạt rời. Đó là lúc dùng được một phép thử ít người nghĩ tới: cân từng hạt. Phỉ thuý có tỉ trọng khoảng 3,3; thạch anh và các đá họ thạch anh khoảng 2,6 đến 2,7; nhiều loại thuỷ tinh khoảng 2,4 đến 2,6; serpentine thấp hơn nữa; nhựa thì nhẹ hẳn. Hạt cùng kích thước mà khác chất sẽ nặng nhẹ khác nhau rõ rệt.
Ví dụ giả định: một chuỗi hai mươi hạt tám ly, đa số hạt cân ra gần bằng nhau, chỉ có hai hạt nhẹ hơn hẳn chừng một phần năm. Hai hạt đó đáng để mang đi hỏi. Cân tiểu ly loại đo tới phần trăm gam đủ cho việc so sánh này. Điều quan trọng là so các hạt cùng cỡ với nhau, vì hạt to nhỏ khác nhau một chút đã đủ làm lệch cân.
Phép cân có giới hạn. Hạt phỉ thuý đã tẩy và bơm nhựa vẫn có tỉ trọng gần với hạt tự nhiên, nên cân không phát hiện được. Một số đá khác có tỉ trọng gần phỉ thuý. Lỗ khoan rộng hẹp khác nhau cũng làm lệch khối lượng. Vì vậy cân chỉ dùng để khoanh vùng hạt lệch, không dùng để khẳng định hạt nào là thật.
Nếu bạn nhờ thợ xâu lại, có thể đề nghị thợ cân và ghi khối lượng từng hạt hoặc tổng chuỗi. Bản ghi này cũng hữu ích về sau, khi chuỗi qua tay người khác.
Dấu hiệu lệch và nên làm gì
Bảng dưới gom những dấu hiệu hay gặp khi so các hạt trong cùng chuỗi. Cột "có thể là" chỉ là khả năng, không phải kết luận.
| Dấu hiệu ở một vài hạt | Có thể là | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Màu đều tuyệt đối, không vân, khác các hạt còn lại | Hạt nhuộm, thuỷ tinh, hoặc đá khác | Đánh dấu, hỏi người bán, đưa đi giám định nếu cần |
| Màu tụ theo đường rạn và quanh miệng lỗ | Hạt nhuộm màu | Giám định trước khi nhận |
| Bọt khí tròn khi soi đèn | Thuỷ tinh | Hỏi lại chất liệu, yêu cầu ghi rõ |
| Nhẹ hơn hẳn khi cân hạt rời | Đá có tỉ trọng thấp hơn, thuỷ tinh, nhựa | Đánh dấu, mang đi giám định |
| Ánh mờ, cảm giác ấm và mềm khi chạm | Nhựa hoặc đá mềm | Hỏi lại, không nhận nếu chuỗi được bán là toàn phỉ thuý |
| Kết cấu thô hơn, độ trong khác | Phỉ thuý khác lô | Không phải lỗi, nhưng cần biết khi đánh giá độ đều chuỗi |
Nhiều dấu hiệu chỉ hiện ra khi đặt hạt cạnh nhau. Soi một hạt riêng lẻ, bạn có thể thấy nó "ổn"; đặt nó cạnh mười hạt khác, sự khác biệt mới lộ rõ.
Hạt lẫn hay nằm ở đâu trong chuỗi
Người cố ý trộn hạt biết người mua thường soi những hạt nằm ở mặt trên khi đeo, tức là quanh hạt điểm hoặc đoạn giữa chuỗi. Vì thế hạt lẫn hay được đặt ở những chỗ ít ai nhìn: sát hai bên nút dây, ngay dưới hạt điểm bị che một phần, hoặc rải đều mỗi đoạn một hạt để không tạo thành mảng khác màu dễ thấy. Khi soi, hãy bắt đầu từ chỗ nút dây và đi hết một vòng, đừng chỉ nhìn đoạn đẹp nhất.
Với chuỗi được bù hạt khi sửa, hạt bù thường nằm liền nhau ở một chỗ, vì dây đứt ở đâu thì hạt rơi mất ở đó. Một nhóm hai ba hạt liền nhau có tông hơi khác cả chuỗi gợi ý chuỗi từng đứt và được bù. Đây không phải là bằng chứng gian dối, nhưng là thông tin bạn nên hỏi người bán.
Với chuỗi ghép từ nhiều lô đá, sự khác biệt thường dàn đều: hạt sáng xen hạt tối theo một nhịp, vì người làm cố trộn để chuỗi nhìn đều từ xa. Trường hợp này khó nhận ra nhất bằng mắt, và phép cân hạt rời cũng không giúp được vì tất cả đều là phỉ thuý. Bạn chỉ cần hiểu rằng độ đồng đều của chuỗi kém hơn mức nhìn lướt, và đánh giá theo đó.
Một mẹo nhỏ: chụp ảnh cả chuỗi bằng điện thoại dưới ánh sáng ngày, rồi phóng to trên màn hình. Nhiều khác biệt về tông màu dễ thấy trên ảnh hơn là nhìn trực tiếp, vì mắt không bị ánh phản chiếu đánh lừa.
Khi nào cần giám định và hỏi gì
Tự soi giúp bạn tìm hạt lệch, nhưng không trả lời được câu "hạt này có qua xử lý không". Phỉ thuý tẩy axit rồi bơm nhựa, hay nhuộm màu, cần thiết bị của phòng giám định để kết luận. Nếu chuỗi có giá trị lớn với bạn về tiền bạc hay kỷ niệm, giám định là bước hợp lý trước khi nhận hoặc trước khi trao lại cho người khác.
Khi mang chuỗi đi giám định, hãy hỏi rõ phòng giám định kiểm thế nào: họ đo từng hạt hay chỉ một vài hạt đại diện, và giấy chứng nhận ghi kết luận cho cả chuỗi hay chỉ cho phần đã đo. Một tờ giấy ghi "phỉ thuý tự nhiên" cho cả chuỗi mà thực ra chỉ đo vài hạt sẽ không bảo vệ bạn khỏi những hạt lẫn còn lại.
Nếu bạn đã đánh dấu những hạt nghi ngờ, chỉ cho người giám định biết. Đề nghị họ kiểm riêng những hạt đó. Giữ lại giấy, ảnh chụp chuỗi lúc giao và lúc nhận, để sau này đối chiếu. Phần chi tiết về đọc giấy giám định thuộc các trang chuyên về giám định; ở đây chỉ nhắc rằng với chuỗi hạt, câu hỏi "đã kiểm bao nhiêu hạt" quan trọng không kém kết luận.
Ghi hoá đơn cho một chuỗi hạt
Hoá đơn là chỗ người bán cam kết bằng chữ. Với chuỗi hạt, một dòng chung chung như "vòng ngọc" không đủ để bảo vệ bạn khi phát hiện hạt lẫn. Những thông tin nên có:
- Tổng số hạt, cỡ hạt chính, và số lượng hạt điểm, hạt cách nếu có.
- Chất liệu của hạt chính, ghi rõ tên khoáng vật (phỉ thuý, tức jadeite) thay vì chữ "ngọc" chung chung.
- Tình trạng xử lý mà người bán cam kết: tự nhiên không xử lý, hay đã qua xử lý.
- Chất liệu riêng của hạt điểm và hạt cách, nếu khác hạt chính.
- Loại dây và cách kết thúc (chun, cước, nút giữa hạt), để sau này thợ xâu lại biết.
- Ảnh chuỗi kèm hoá đơn, chụp rõ từng đoạn.
Người bán ngần ngại ghi rõ những dòng trên là thông tin đáng để bạn cân nhắc. Ngược lại, khi cả hai bên đã ghi rõ, những tranh cãi về sau thường được giải quyết nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Chuỗi hạt ngọc có vài hạt màu khác có phải là hàng giả không?
Không nhất thiết. Hạt có thể cùng là phỉ thuý nhưng khác lô, hoặc là hạt điểm, hạt cách làm bằng vật liệu khác theo thiết kế. Chỉ khi chuỗi được bán là toàn phỉ thuý tự nhiên mà có hạt khác chất, đó mới là vấn đề. Hỏi người bán và xem hoá đơn ghi gì.
Cân tiểu ly có phân biệt được ngọc thật với ngọc xử lý không?
Không. Phỉ thuý đã tẩy và bơm nhựa có tỉ trọng gần với hạt tự nhiên, nên cân không tách được. Cân chỉ giúp tìm hạt khác hẳn loại đá, như thạch anh, thuỷ tinh hay nhựa, vì chúng nhẹ hơn rõ rệt ở cùng kích thước.
Có nên tự tháo chuỗi ra để cân từng hạt không?
Chỉ nên làm khi bạn đã định thay dây, và biết cách xâu lại hoặc có thợ làm tiếp. Tháo ra rồi xâu lại không khéo dễ làm rơi hạt, nhầm thứ tự. Nếu chuỗi có nút giữa các hạt, nên để thợ tháo.
Thợ xâu lại chuỗi có thể đổi hạt không?
Có khả năng, dù đa số thợ làm ăn đàng hoàng. Cách tự bảo vệ đơn giản là chụp ảnh chuỗi rõ từng đoạn, đếm và ghi số hạt, cân tổng chuỗi trước khi giao. Khi nhận lại, so ảnh, đếm và cân lại.
Hạt aventurine và thạch anh nhuộm có hay bị gọi là ngọc không?
Có. Ở thị trường, aventurine xanh đôi khi được gọi là "ngọc Đông Linh", thạch anh nhuộm xanh có khi được gọi là một loại "ngọc" theo tên địa danh. Những tên này dễ gây hiểu lầm. Khi mua, đề nghị người bán ghi tên khoáng vật trên hoá đơn.
Giấy giám định chuỗi hạt có đảm bảo mọi hạt đều thật không?
Tuỳ cách phòng giám định đã kiểm. Nếu họ chỉ kiểm vài hạt đại diện, giấy chỉ có giá trị cho những hạt đó. Hãy đọc kỹ phần ghi phạm vi kiểm tra, hoặc hỏi trực tiếp. Với chuỗi quan trọng, có thể đề nghị kiểm từng hạt.